Korea gaat met collectebus rond

Zuid-Korea is de jongste prooi van de Azië-crisis, en de belangrijkste. Het IMF werkt aan een financieel noodpakket dat mogelijk alle records zal breken. Het relaas van een 'bodybuilder met bloedarmoede'.

SEOEL, 27 NOV. Een nieuw fenomeen komt op in de kantoorgebouwen in het centrum van Seoel: een collectebus voor dollar-biljetten. Koreanen stoppen er de dollars in die zij nog thuis hadden liggen van hun buitenlandse vakanties en zakenreizen. Zo probeert de burger zelf ook iets bij te dragen aan de oplossing van de financiële crisis die in snel tempo om zich heen grijpt. “Veel zal het niet helpen”, denkt Kim Ba-Li, werkneemster van de Koreaanse beurs. “Je moet het zien als een symbolische daad van saamhorigheid en patriottisme in deze moeilijke tijden.”

Zuid-Korea zet zich schrap. In de zomer leek het nog of de Azië-crisis zich zou beperken tot het zuidoosten van de regio. Tot vorige week de Koreaanse munt, de won, een koersval maakte met meer dan 25 procent ten opzichte van de dollar, en de beurs vervolgens kelderde tot het diepste punt sinds 1987. Sindsdien is duidelijk dat de op tien na grootste economie ter wereld, die met een bruto binnenlands product van zo'n 450 miljard dollar half zo groot is als die van geheel China, zware tijden tegemoet gaat.

Gisteren kwam Hurbert Neiss, de leider van een onderzoeksdelegatie van het Internationale Monetaire Fonds (IMF) in Seoel aan. Zijn taak is een 'boekenonderzoek' te verrichten dat boven water moet brengen hoe groot de financiële nood van Zuid-Korea is, en voor hoeveel het IMF met leningen moet bijspringen om een debacle te voorkomen. Neiss wilde gisteren tijdens een persbijeenkomst op het vliegveld niet ingaan op ramingen, maar een som van 20 miljard dollar is al genoemd. Een IMF-lening is echter slechts de basis voor een totaalpakket waar naar verwachting ook de VS en Japan aan zullen deelnemen. Kim Dae-jung, oppositiekandidaat voor de presidentsverkiezingen van 18 december, ging vandaag uit van tussen de 60 en 70 miljard dollar en bevestigde daarmee het bedrag dat in financiële kringen als minimum doorgaat. Een hulppakket voor Zuid-Korea kan het vorige record, de 50 miljard voor Mexico in 1995, daarom met gemak breken.

In een land dat vorig jaar trots toetrad tot de OESO, de club van rijke industrielanden, wordt het inroepen van IMF-hulp gevoeld als een zware vernedering. President Kim Young Sam maakte er zaterdag op de televisie zijn excuses voor ten overstaande van het volk.

IMF-hulp komt niet zonder harde voorwaarden, die de economie op de korte termijn zwaar beschadigen. De Koreaanse overheid en de dertig allesoverheersende industriële conglomeraten, de chaebols, zijn deze week op voorhand al begonnen de verwachte eisen uit te voeren. Samsung kondigde gisteren aan met dertig procent te gaan inkrimpen. Hyundai brengt de bedrijfstijd van zijn auto-productielijnen met tweederde terug. Halla schrapt de helft van de 6.500 banen bij zijn scheepswerven.

Pagina 23: 'Een bodybuilder met bloedarmoede'

Zuid-Korea's val is volgens Lee Kuen-mo van de bank ING Barings terug te voeren op de onvoorwaardelijke overheidssteun die de chaebols altijd hebben genoten. “Zij waren de pioniers van de export-strategie die van het land een economisch succes moesten maken. De ongebreidelde expansie van de chaebols is door de banken onder politieke druk gefinancierd, tegen voorwaarden die normaal geen bank zou aanvaarden.” Omdat omzetvergroting en marktaandeel de voorrang genoten boven winstgevendheid, maken de dertig chaebols nu gemiddeld een winst die slechts één procent is van hun vermogen. In het Westen is het tienvoudige gangbaar. De schulden bedragen gemiddeld 4,4 maal het eigen vermogen. Zo erg was zelfs Hoogovens er vier jaar geleden in zijn zwaarste crisis nog niet aan toe.

Met name de handelsbanken financierden hun afgedwongen leningen aan de chaebols met buitenlandse leningen. En zo zit Zuid-Korea nu met drie problemen: een veel te groot en onrendabel bedrijfsleven, een banksector die zucht onder slechte leningen en een nijpend tekort aan dollars om de buitenlandse kredieten af te lossen. Lee Kuen-mo vat de kwestie-Korea bondig samen: “een bodybuilder met bloedarmoede.”

Opmerkelijk is dat de meeste van Korea's problemen al langer bekend waren. Een blik op de Koreaanse beurs leert dat die meer gelijkenis vertoont met het al jaren sukkelende Japan dan met andere Aziatische landen. De winstgevendheid van de chaebols is al jaren bedroevend. Korea's strategie om met traditionele industrieproducten de wereld te veroveren had tot gevolg dat de grote conglomeraten een productiecapaciteit bouwden die berekend was op een groeiend marktaandeel in een al groeiende wereldmarkt. Met hun overcapaciteit bedierven de Koreanen eigenhandig de markt waarvan zij afhankelijk waren. De basischemie, een belangrijke Koreaanse activiteit, zit wereldwijd met te veel productie. Samsungs massa-investeringen in geheugenchips zijn de voornaamste oorzaak van de snelle prijsdaling op de wereldmarkt van dergelijke producten. Korea had met Hyundai en Daewoo al twee forse producenten van personenauto's, totdat ook Kia begin jaren negentig de productie opvoerde tot meer dan een miljoen wagens per jaar. De Koreaanse opmars bracht wereldwijd de prijzen onder druk. En Hanbo zorgde intussen met zijn hoogovens voor nog meer staal op de wereldmarkt.

Het is dus niet toevallig dat Hanbo en Kia dit jaar de eerste chaebols waren die omvielen. Tussendoor ging ook drankenproducent Jinro, ook een chaebol, bankroet. De directe reden voor deze drie deconfitures was dat hun banken geen keuze meer hadden dan hun kredieten op te eisen. Of het bedrijf ging failliet, of de bank.

Het is volgens Lee de verwachting geweest dat de prijzen op de wereldmarkt net op tijd weer zouden gaan stijgen, die de Koreanen deze zomer de hoop gaf dat het land ongeschonden uit de Azië-crisis zou komen. Maar de devaluaties bij de Aziatische concurrenten hebben de prijzen alleen maar verder naar beneden gedrukt. En zo kwam het Koreaanse probleem toch boven drijven, en was de aanval van de valutamarkt op de won onvermijdelijk.

“De Koreanen hebben hun economie altijd als een baby gezien, die beschermd en gekoesterd moest worden”, zegt een buitenlandse bankier. “Maar toen het land toetrad tot de OESO en onderhevig werd aan de regels van de wereldhandelsorganisatie (WTO), werd het kindje ruw uit de couveuse gehaald.” De verbeterde levensstandaard van de Koreanen, en het wegvallen van de handelsbescherming, joegen de invoer op, waardoor Zuid-Korea vorig jaar plotseling een tekort op zijn betalingsbalans had van 24 miljard dollar - na de Verenigde Staten het grootste ter wereld.

De centralebankreserves van 32 miljard dollar leken in dat licht opeens niet zo indrukwekkend meer, en analisten vermoeden dat de vergeefse verdediging van de won tot vorige week de reserves verder heeft doen krimpen tot zo'n 20 miljard dollar. Daar tegenover staat een bedrag van omgerekend ruim 30 miljard dollar aan slechte leningen bij de banken, 66 miljard dollar aan dollarschulden die binnen een jaar opvraagbaar zijn en een nog onbekend bedrag op de balans om de ergste bloedingen bij de chaebol-conglomeraten te stelpen.

Korea wacht intussen niet tot de onderhandelingen met het IMF, waarvan de zittende regering hoopt dat ze over de presidentsverkiezingen van 18 december worden heengetild, zijn afgerond. De regering maakte gisteren onverwachts snel bekend een fonds waarmee banken kunnen worden uitgekocht op te voeren naar 10 miljard dollar. Ook kondigde de nieuwe minister van Financiën, Lim Chang-yuel, aan dat de overheid 2 miljard aan obligaties terugkoopt, in de hoop daar de sterk gestegen rente op de kapitaalmarkt, die vanmorgen de 20 procent naderde, mee omlaag te halen. De injectie van 2 miljard moet een extra vraag van 8 miljard dollar naar obligaties en aandelen op gang brengen. Ook is acht handelsbanken dinsdag in een bliksemactie verordonneerd hun buitenlandse activa over te hevelen naar algemene banken, met het kennelijke doel om de acht te laten opgaan in de grote banken.

Saneringen bij de grote bedrijven, een consolidatie van de financiële sector en een uitkoopfonds voor slechte leningen: Zuid-Korea maakt de indruk alvast te zijn begonnen met het uitvoeren van een IMF-programma dat er nog niet is. Of dat het vertrouwen van de financiële markten nog voor de verkiezingen zal terugbrengen? Eerst zien, dan geloven, dachten beleggers vandaag en stelden de aandelenkoersen weer verder naar beneden bij.

    • Maarten Schinkel