'Ik schreef zoals ik bananen at'

Lord Lister Klub Nederland. 038-3867025

Eens was hij de held van honderdduizenden lezers. Jarenlang werden zijn avonturen in vele landen met gretigheid verslonden. Iedere week zagen de liefhebbers reikhalzend uit naar een nieuwe aflevering, naar een nieuw avontuur van Lord Lister, genaamd Raffles, de Grote Onbekende.

Maar die tijd is voorbij. Nu leeft zijn herinnering slechts voort in een klein clubje, de Lord Lister Klub.

Lord Lister, gentleman-inbreker, avonturier en oplichter, staat in de traditie van de Rode Pimpernel, Sherlock Holmes en Arsène Lupin. Net als Robin Hood is Lord Lister behept met het nobele ideaal zich in te zetten voor de armen en onderdrukten. “Ik voel me slechts op mijn gemak, echt rustig, als ik rijke nietsdoeners en harteloze miljardairs kan bestelen”, verzucht hij. Deze avontuurlijke Lord Lister, van wiens belevenissen meer dan tweeduizend titels zijn verschenen, behoort tot het verschijnsel triviaalliteratuur. Die aanduiding moet duidelijk maken dat het gaat om goedkope teksten, gericht op een groot publiek.

Omdat de papiersoort van dergelijke kwartjesboeken en stuiverromans meestal slecht is, wordt het genre ook wel pulpliteratuur genoemd. De boekjes werden niet verspreid via de boekhandel, maar waren te koop in kiosken en sigarenwinkels.

De boekjes beantwoorden volkomen aan de verwachtingen van de doorsnee lezer. Onverwachte vernieuwingen zijn taboe. Toch maakt dat juist de teksten ook voor anderen interessant. Zo leggen cultuursociologen ze graag onder de loep om economische of ideologische structuren aan de oppervlakte te brengen. Zij zoeken naar zaken als voorkeuren, wat als goed of kwaad wordt beschouwd, naar machtsstructuren tussen mannen en vrouwen, of simpelweg naar dagelijkse gewoontes.

Na gebruik werden ze vaak uitgewisseld, tot ze letterlijk 'stuk gelezen' waren. Een enkele keer werden ze bewaard. Ze komen nu en dan na jaren liggen op een zolder uit een doos te voorschijn. Het is aan een vereniging als de Lord Lister Klub te danken dat de Lord Listers, Sexton Blakes, Pinkertons, Nick Carters voor de ondergang werden behoed. Tweemaal per jaar zoeken de leden elkaar op en wisselen ze informatie en exemplaren uit van hun begeerde lectuur. Daarnaast brengt een clubblad geredigeerd door Anne Marinus de leden op de hoogte van steeds weer nieuwe wetenswaardigheden over de 'grote onbekende' of andere helden. Geen detail wordt daarbij aan het toeval overgelaten.

Dat het onderwerp onlangs op een wat bredere belangstelling kon rekenen, was te danken aan het boek Grossiers in Moord & Doodslag van de journalist Cor Docter. Hij toont aan dat veel uitgeverijen van triviaalliteratuur weliswaar in Nederland gevestigd zijn, maar dat de schrijvers meestal van buitenlandse origine zijn. Vooral Duitsland leverde een aanzienlijk aantal auteurs. Zo vloeide de creatie van Lord Lister oorspronkelijk ook uit de pen van de Duitser Kurt Matull.

Aanvankelijk dreef de serie op de succesverhalen van voorloper Sherlock Holmes. De eerste verhalen over de grote onbekende verschenen sinds 1908. In veel Europese landen, tot in Rusland toe, werden de Lister-boekjes verspreid en in Nederland verscheen het eerste deel voor de prijs van een dubbeltje in 1910. Door de Eerste Wereldoorlog staakte de serie na nummer 110, behalve in Nederland. Daar ging de reeks onverdroten voort dankzij Felix Hageman. Jarenlang vloeide de ene na de andere Lister-serie uit de pen van deze ijverige journalist. “Ik schreef ze zoals ik bananen at en een schoon flanelletje aantrok”, gaf hij later toe in een vraaggesprek dat Docter opdiepte uit De Groene.

Hageman wist van geen ophouden. Zelfs toen hij volkomen doof en blind was ging hij met hulp van zijn vrouw door. Groot liefhebber van Lister-lectuur was minister-president Colijn, die zich bespot wist door zijn tegenstanders toen hij toegaf als ontspanning wel eens een Listertje ter hand te nemen.

Wat bezielt de clubleden zelf om zich helemaal over te geven aan triviaalliteratuur? Docter meent dat pulpliteratuur vooral aantrekkelijk wordt gemaakt door de oude sfeer die erom heen hangt. “Het is heerlijk slecht geschreven, meestal leuk geïllustreerd en bovendien is het een afgesloten gebied. Je kunt dus iets verzamelen dat te overzien is”, zegt Docter.

Jan Vork uit Hoofddorp kan daarover meepraten. Hij raakte als kind al verslingerd aan Lord Lister. Later hernieuwde de liefde zich en volgde er een periode van twintig jaar intensief sparen en vergaren. Het resultaat was dat hij aan het eind de serie op tien na compleet in zijn kast had staan. Toen viel er niets meer uit te zoeken en raakte hij zijn plezier kwijt. Hij besloot definitief met Lister af te rekenen en deed de gehele collectie van de hand.

Soms denkt hij nog wel eens met weemoed terug aan zijn tijd met de Britse Lord. Vooral aan zijn favoriete nummer, Professor Shydrift, waarin de held het opneemt tegen een grote misdaadbende, bewaart hij goede herinneringen.

Een van de weinige vrouwen in het Lister-genootschap is Ria van Leest uit Arnhem. “Ik lees ze graag”, zegt Ria. “Andere series zoals de kasteel- of dokterromans vind ik te zoetsappig. Jerry Cotton is voor mij te hard, dus Lord Lister is een ideale tussenweg.” Ze is nog niet zolang geleden begonnen en heeft dan ook met meer dan tweeduizend titels in het vooruitzicht voor jaren leesstof.

    • Gerard Groeneveld