Schikking met blank Nieuw-Zeeland verdeelt Maori-stammen; Beter niets te hebben dan niets te zijn

Het heeft anderhalve eeuw geduurd, maar de regering van Nieuw Zeeland heeft formeel toegegeven dat de rechten van de Maori's 'gewetenloos en herhaaldelijk' zijn geschonden. Gisteren ondertekenden ze een schikking. De Maori's moeten het geld zelf onderling verdelen - met onderling wantrouwen tot gevolg. 'Soms denk ik wel dat we de kant van Bosnië opgaan.'

Het is een voorzomerse warme dag op de begraafplaats van Tuahiwi, een gehucht zo'n dertig kilometer ten noorden van Christchurch, de grootste stad van Nieuw-Zeelands Zuidereiland. Rakiihia Tau wijst op de graven van Hoani Pitama, Taituha Hape en Wereta Tainui Pitama. Ze streden tegen het onrecht dat blanke kolonisten hun aandeden. “Ze stierven in het begin van deze eeuw, net als bijna alle overleden Maori's hier, in de zomer. Dat is de tijd wanneer de hete stormen uit de Alpen, honderd kilometer naar het westen, hun tol eisen. We noemen die wind Kai Hau Tangata, de wind die de mensen tot zich neemt. Dit wordt de eerste zomer waarin de mana, de emotionele verbondenheid, met ons grondgebied hersteld is. De bejaarden van Tuahiwi kunnen in die gelukkige wetenschap sterven”, zegt Tau.

Rakiihia Tau (32) is de jongste van de zes hoofdonderhandelaars van de Maori-stam Ngai Tahu. De stam bereikte vorige week een historisch akkoord met de Nieuw-Zeelandse regering over een schikking van anderhalve eeuw oude grieven. Tau is ingenieur en naar eigen zeggen product van een relatief welvarend Maori middle class gezin. Het gevoel dat zijn stam het conflict met de Kroon na honderdvijftig jaar eindelijk gaat bijleggen, stemt hem tevreden, maar maakt hem tevens onzeker.

“Ik voel een grote verantwoordelijkheid tegenover de arme leden van mijn stam Ngai Tahu”, zegt Tau. “Het gaat ons vooral om de erkenning van onze mana. Nu kunnen we weer inhoud geven aan de spirituele banden met ons grondgebied.”

Met het nieuwe zelfvertrouwen en de economische injecties van het akkoord komt er ook een impuls voor de stamcultuur. Hana Merenea O'Regan (24) voorspelt een culturele opleving van Ngai Tahu. Zij geeft les in de Maori-taal aan de universiteit van Lincoln, bij Christchurch. “Het gebruik van Maori op het Zuidereiland is niet wijdverbreid, omdat de stamleden zeer ver van elkaar vandaan wonen. Op het Noordereiland zijn de absolute en relatieve aantallen Maori's veel groter. Die concentraties hebben het behoud en het gebruik van de taal daar geholpen. Er zijn maar vijftig mensen die vanouds het Ngai Tahu-dialect vloeiend spreken. Maar er zijn nu wel veel studenten, ook veel pakeba's (blanken, red.) en zelfs mensen van Nederlandse afkomst. De Ngai Tahu-stamleden kunnen door deze schikking uitzien naar sterkere stamverbanden en een groter respect voor hun afkomst.”

Als jonge onderhandelaar vroeg Tau zich telkens wat zijn voorouders hadden gevonden van de compromissen met de regering. “Zij hebben honderdvijftig jaar gevochten voor genoegdoening. We hebben nu een historische kans, maar de vorige generaties kijken over mijn schouder mee.”

O'Regan vindt dat de Ngai Tahu-stam, waarvan haar vader Tipene O'Regan de hoofdonderhandelaar is, het goed heeft gedaan. “We hebben indertijd veel meer verloren dan we nu terugkrijgen, maar we moeten ook realistisch zijn. Ik heb ook Iers bloed. In Ierland is ook een lange strijd tegen Britse heersers geweest. Wij hebben onze grieven assertief en zonder bloedvergieten opgelost. Om die verzoenende houding ben ik trots op Ngai Tahu.”

Verdeeldheid

Ngai Tahu's akkoord met de Nieuw-Zeelandse regering, als vertegenwoordiger van de - eens Britse - Kroon kwam na zeven jaar serieus onderhandelen tot stand. Een week geleden besloot de stam van dertigduizend leden het aanbod van de Nieuw-Zeelandse regering te aanvaarden. Stamleden konden per post laten weten of ze het aanbod accepteerden of verwierpen. Meer dan 93 procent koos voor aanvaarding.

Niettemin blijft er verdeeldheid binnen de stam. De rechter is al ingeschakeld, in een poging van ontevreden stamleden om de ondertekeningsceremonie met premier Jim Bolger te verbieden. Maori-leiders zonder sterke stambanden zijn ook kritisch over de schikking van de historische grieven met individuele stammen. Nieuw Zeeland telt zo'n twintig grote Maori-stammen, die vooral op het Noordereiland wonen. Op twee na hebben ze allen nog grieven over het gedrag van de blanke kolonisten. Het stamgebied van Ngai Tahu is het grootste in het land en omvat bijna het hele Zuidereiland.

De kern van de grief van Ngai Tahu is de manier waarop de Britse Kroon na het tekenen van het Verdrag van Waitangi in 1840 een gebied van vijftien miljoen hectare (honderdvijftigduizend vierkante kilometer), bijna het gehele Zuidereiland van Nieuw Zeeland, van de Ngai Tahu-substammen kocht. Door leugens, dreigementen en fraude betaalde de Kroon daarvoor een veel te lage prijs. Bovendien had de Kroon zich verplicht bij deze aankopen tien procent van het grondgebied terug te geven aan Ngai Tahu. Er waren de stamleden scholen en ziekenhuizen beloofd. De Kroon heeft die beloftes naast zich neergelegd, zo constateerde het in 1984 ingestelde Waitangi Tribunaal, een gerechtelijke onderzoekscommissie, in 1991.

De schikking waarmee Ngai Tahu vorige week instemde, geeft de dertigduizend stamleden het eigendom terug van een klein aantal stukken grondgebied en gebruiksrechten van historische visgronden. Ook krijgen ze 170 miljoen Nieuw-Zeelandse dollar (tweehonderd miljoen gulden) voor de aankoop - tegen martkwaarde - van overheidsgrond, waarbij Ngai Tahu de eerste optie krijgt. Verder krijgt de stam inspraak in het beheer van natuurgebieden op het Zuidereiland.

Centraal in de overeenkomst staat echter een aantal concessies met symbolische waarde. Zo komt er een officiële verontschuldiging van de Nieuw-Zeelandse regering voor 'het gewetenloos en herhaaldelijk schenden van de principes van het Verdrag van Waitangi aangaande de grondaankopen van Ngai Tahu'. Een honderdvijftigtal geografische plaatsen krijgt naast de Engelse nu ook weer officieel een Maori-benaming. Toeristische attracties zoals de Milford-Soundfjord en de Franz-Jozefgletsjer zullen straks ook bekend worden onder de namen Piopiotahi en O Hine Hikature. De belangrijkste nieuwe officiële naam is Aoraki voor de Mount Cook, met 3.766 meter de hoogste berg van Oceanië.

De belangrijkste symbolische concessie is de teruggave van Mount Cook / Aoraki door de Kroon aan Ngai Tahu. Maar overeengekomen is, dat de stam de berg direct terugschenkt aan de bevolking van Nieuw Zeeland.

Het Verdrag van Waitangi, in 1840 gesloten tussen marinekapitein William Hobson namens koningin Victoria en de Maori-stamhoofden, gold voor de Britten als legitimatie van Britse soevereiniteit in Nieuw Zeeland. Hobson beloofde ruim anderhalve eeuw geleden in het verdrag ook dat de Maori's zeggenschap zouden krijgen over grondgebied en de hulpbronnen die ze wilden behouden. Hobsons gebrekkige kennis van de Maori-taal wordt aangevoerd als een van de redenen waarom de verdragspartners verschillende verwachtingen hadden van het Verdrag. De Maori-versie belooft Maori's een sterkere mate van rangatiratanga (opperhoofdschap) dan de Engelse. Maar de Britse Kroon leefde zelfs de eigen Engelse versie niet na. In de tweede helft van de vorige eeuw beschouwden de kolonisten de autochtone bewoners als inferieur. De achtereenvolgende koloniale regeringen steunden de Britse nieuwkomers met confiscaties, veroveringen en regelrechte fraude.

Het Waitangi Tribunaal heeft sinds 1984 het mandaat om historische grieven aan het verdrag te toetsen en de regering over genoegdoening te adviseren. Die aanbevelingen worden doorgaans overgenomen, maar de regering staat wel garant voor het eigendomsrecht van particuliere grondeigenaars. De teruggave van grondgebied wordt dan ook beperkt tot grond die nog in overheidshanden is. Het Waitangi Tribunaal heeft inmiddels zeshonderd grieven onder handen en de lijst groeit nog steeds.

Voor de overeenkomst met Ngai Tahu trof de conservatieve regering van premier Jim Bolger, sinds 1990 aan de macht, een schikking met de Tainuis-stam op het Noordereiland. De minister die behalve voor justitie ook voor verdragsschikkingen verantwoordelijk is, Doug Graham, vindt dat met deze twee grote overeenkomsten het uitzicht op schikking van de overige grieven gunstig is. Drie jaar geleden waren de tekenen een stuk minder rooskleurig, toen de gezamenlijke Maori-stammen de regeringsvoorstellen afwezen om alle grieven voor het jaar 2000 voor eens en altijd met een maximumbedrag van één miljard Nieuw-Zeelandse dollar (1,25 miljard gulden) te schikken.

Gemengde huwelijken

Vorig jaar kreeg de conservatieve Nationale Partij door electoraal verlies noodgedwongen gezelschap van een coalitiepartner, de centrumpartij New Zealand First. Deze partij heeft zeventien parlementsleden, van wie er acht Maori zijn. New Zealand First eiste dat de financiële limiet werd afgeschaft. Graham: “Dat is gebeurd, maar de realiteit blijft dat we beperkt worden door ons fiscaal vermogen de schikkingen te kunnen financieren. Omdat de claim van Ngai Tahu duidelijk was gedocumenteerd en het Waitangi Tribunaal met aanbevelingen was gekomen, was het bovendien ondoenlijk om te wachten op de uitkomsten van de consultaties met alle Maori's. Nu hebben we met de Tainui- en Ngai Tahu-stammen goede ijkpunten, om ook de rest van de claims op te lossen.”

De minister erkent dat het streefjaar 2000 niet zal worden gehaald. “Het aantal uitstaande claims, zeshonderd, geeft echter een verkeerd beeld. De claims van Ngai Tahu en Tainui zijn veel omvangrijker dan de meeste andere, die elkaar bovendien vaak overlappen. Wel ben ik soms bang dat het psychologisch moeilijk wordt om in de 21ste eeuw het onrecht van de negentiende eeuw nog goed te maken.”

Doug Graham gaat vergelijkingen uit de weg met de behandeling van inheemse volken in andere gekoloniseerde landen. “Ik ben trots op de wijze waarop Nieuw Zeeland de problematiek aanpakt en oplost. Onze situatie is ook duidelijk anders. In Australië en Canada bedraagt het aandeel van de inheemse bevolking slechts één tot twee procent. Het aantal Maori's in Nieuw Zeeland is zo'n vijftien procent en er is een veel grotere mate van integratie door werk, sociale activiteiten en sport. We leven en wonen samen. Er zijn ook zeer veel gemengde huwelijken. Maori's en blanken mogen elkaar.”

Graham erkent dat er in de Nieuw-Zeelandse samenleving, “en ook binnen het kabinet”, mensen zijn die vinden dat de regering te ver gaat met de schikkingen. “Overal zijn rednecks. Ik word ook niet geholpen door protesten zoals die van de Maori die de beker beschadigde van de 'America's Cup', de internationale zeiltrofee die Nieuw Zeeland vorig jaar won. Voor mijn gevoel stemt tachtig procent van de niet-Maori's echter in met de schikkingen, vooral in de wetenschap dat hun in het verleden onrecht is aangedaan.”

De ongelijkheid van Maori's speelt ook een rol. Graham: “De werkloosheid onder hen is vier keer zo hoog als die van de rest van de Nieuw-Zeelanders. Bijna de helft van de gevangenen is Maori en hun gemiddelde levensverwachting is acht jaar korter dan die van de rest van de bevolking. De schikkingen geven de Maori's nieuwe kansen om die ongelijkheid weg te werken.” Toch is dat uiteindelijk niet de voornaamste reden voor de genoegdoeningen, zegt Graham: er zijn immers sociale voorzieningen, waarvan Maori's net als andere Nieuw-Zeelanders gebruik kunnen maken. “Het gaat om de eer van de Kroon. De schikkingen moeten doorgaan, zelfs wanneer er in alle opzichten gelijkheid zou bestaan tussen Maori's en de rest van de bevolking.”

De regering wil zich niet bemoeien met de wijze waarop de Maori-stammen met hun nieuwe hulpbronnen zullen omgaan. Rakiihia Tau erkent dat er een grote verantwoordelijkheid op de stam rust. “We hebben nu grond, hulpbronnen en geld. Dat geeft directe werkgelegenheid en mogelijkheden om kennis te verhogen. Alle achttien substammen krijgen een kwart miljoen dollar om hun maraes (gemeenschapshuizen) op te knappen en de begraafplaatsen in ere te herstellen.

“We moeten echter oppassen dat we alleen de goede kanten van de pakeha (blanke) moraal overnemen. Onze stam was de zeggenschap over het eigen lot ontnomen. Nu hebben we zelf die zeggenschap. Ik kan niet garanderen dat we het goed zullen doen, maar we hebben het wel in eigen hand.”

Escapades

De inmiddels aangekondigde rechtszaak van ontevreden Ngai Tahu-leden tegen de ondertekening van de schikking toont aan dat het potentieel voor onderlinge verdeeldheid groot is. Veel Nieuw-Zeelanders herinneren zich ook met afgrijzen het gedrag vorig jaar van het televisiebedrijf Aotearoa Television, dat subsidies kreeg om de Maori-cultuur in beeld te brengen. Dat bedrijf werd eerder dit jaar berucht door onthullingen over de financiële escapades van een van de commissarissen, Tukuroirangi Morgan, inmiddels parlementslid van New Zealand First. Morgan kocht op kosten van de zaak peperdure kleren, waaronder een zijden onderbroek van tachtig dollar, terwijl het bijna-failliete bedrijf zijn personeel voor een appel en een ei liet werken.

Verdeeldheid en wantrouwen tussen stammen en substammen is een kenmerk van de Maori-samenleving. Tot in de jaren zeventig van de vorige eeuw voerden stammen regelmatig oorlog met elkaar, op het laatst zelfs doordat sommige stammen samen met Britse troepen onder het vaandel van koningin Victoria tegen andere stammen ten strijde trokken.

Vooral jongere Maori's voelen zich echter niet meer thuis in het vaak traditionele protocol van de stammen, die nog steeds onder strakke leiding van stamoudsten staan. Een groot aantal Maori's woont in de grote steden, zoals Auckland en Wellington, en hebben vaak de band met de stam verloren of verbroken. Voorzitter John Tamihere van de Waipareira Stichting uit Auckland spant zich in voor de belangen van die stedelijke Maori's. “Het is waar dat zich hier toestanden afspelen zoals die in de film Once Were Warriors. Maori's leven vaak in kommervolle omstandigheden in de armste delen van Auckland. Ik heb helemaal geen vertrouwen in het vermogen van stammen zoals Ngai Tahu om hun nieuw verworven middelen ten gunste te laten komen van de Maori's in de steden.”

Hana Merenea O'Regan zegt dat Ngai Tahu goede genealogische informatie heeft over wie tot de stam behoort en op basis daarvan op steun aanspraken kan maken. Ook wie maar voor een deel Ngai Tahu is, kan op steun van de stam aanspraken maken. Tamihere blijft kritisch: “Er is geen enkele bescherming voor de Maori's die geen bescherming door die stamafstamming hebben. Het is een kwestie van etnische stampuurheid en stamfundamentalisme. Soms denk ik wel dat we de kant van Bosnië opgaan, met al die discussies over wie precies je voorouders zijn.”

Zijn stichting wil de belangen van de stedelijke Maori's behartigen door rechtstreeks met hen zaken te doen op het gebied van uitkeringen, medische voorzieningen, rechtshulp, onderwijs en vastgoedontwikkeling. “Wij kunnen dat veel effectiever doen dan de bureaucratie van de overheid. Als een blanke bureaucraat een Maori vertelt dat hij werk moet zoeken, haalt deze zijn schouders op. Als wij zeggen dat hij de mouwen moet opstropen, omdat anders de uitkering wordt gekort, heeft dat effect.”

De Waipareira Stichting keert zich tegen het stamfundamentalisme, maar zegt beslist niet racistisch te zijn. “We hebben niets tegen blanken. Ons dispuut is met de Maori-stammen en de regering. Onze buren zijn de bewoners van het Nederlandse bejaardendorp 'Ons Dorp' en ze maken regelmatig van onze gezondheidspraktijk gebruik. Een van onze culturele groepen wordt zelfs door een Nederlander geleid.”.

Hana Merenea O'Regan zegt begrip te hebben voor de problemen van de stedelijke Maori's. “Als ze van Ngai Tahu-afstamming zijn, komen ze zeker voor onze steun in aanmerking, maar de verdeling van de schikkingen is een zaak voor de stammen. Die sloten intertijd het Verdrag van Waitangi. Via de whakapapapa (stamboom) zijn we aan de stam verbonden. Geen whakapapapa, dan krijg je niets. Als er Maori's buiten de schikkingen vallen, dan is dat een zaak voor de regering.”

De vijftigjarige William Tau, de oom van Rakiihia, is bijna blind. Hij vist op whitebait, grootogige zeevisjes ter grootte van stekelbaarsjes, aan de Ashleyrivier, die het ijskoude water van de Nieuw-Zeelandse Alpen naar de Stille Oceaan afvoert. “Ik vis al een leven lang hier en mijn vader en grootvaders deden het ook. Wegens een ongeluk in het slachthuis waar ik 25 jaar heb gewerkt, krijg ik nu een uitkering, waardoor ik veel tijd heb om te vissen. Het is prettig dat ons recht om hier te vissen nu wordt vastgelegd. Ik laat dit soort zaken graag aan de experts zoals Rakiihia over. Maar of het nu wel of niet mag, ik vis hier gewoon toch.”

Voor andere oude Maori's spelen principes wel degelijk een grote rol. Minister Graham vertelt het verhaal van een oude Maori, die eerdere compromisvoorstellen namens zijn stam had afgewezen. “Hij zei dat zijn stam zijn mana zou verliezen, als deze had toegegeven. 'Het is beter niets te hebben, dan niets te zijn', zei hij.”

    • Hans van Kregten