Nederland laat zich wel erg vaak verrassen

De Nederlander Wim Duisenberg is de Duitse kandidaat voor het presidentschap van de Europese Centrale Bank (ECB). Daarom is er voor Duitsland een probleem sinds Frankrijk de directeur van de Banque de France, Trichet, voor dezelfde functie kandidaat heeft gesteld. De vraag is nu hoeveel Duisenberg, op het ogenblik president van de Europees Monetair Instituut, voor bondskanselier Kohl waard is.

Recente ervaringen hebben de Nederlandse diplomatie wat dit betreft voorzichtig gemaakt. Kohl heeft Nederland herhaaldelijk voor onaangename verrassingen geplaatst.

De vrees bestaat dat Kohl, als hem dat het best uitkomt, Duisenberg zonder probleem laat vallen. In de eerste helft van dit jaar heeft Nederland, als voorzitter van de Europese Unie, herhaaldelijk zowel de intenties van Kohl als die van de Franse president Chirac verkeerd ingeschat. Als Nederland wil weten wat Duisenbergs kansen zijn, zal het meer dan toen moeten begrijpen wat de overwegingen in het Bundeskanzleramt en het Elysée zijn. In mei van dit jaar werd Nederland op dramatische wijze door Kohl en Chirac verrast toen in Noordwijk de staats- en regeringsleiders van de EU de top van Amsterdam voorbereidden. Premier Kok en de hele Nederlandse delegatie die betrokken was bij de onderhandelingen, reageerden verbijsterd toen Kohl ervoor pleitte om de institutionele hervormingen van de agenda af te voeren. Het Nederlandse voorzitterschap van de EU had eerdere duidelijke signalen uit Bonn niet ernstig genoeg genomen.

Vervolgens werd premier Kok verrast door Chirac. Nederlandse diplomaten waren ervan uitgegaan dat de Franse president het door Kohl voorgestelde uitstel van de institutionele hervormingen onaanvaardbaar zou vinden. Maar de Franse president, die een week voor de Franse verkiezingen zat, zei tot de regeringsleiders dat hij helaas niet anders kon doen dan zich aansluiten bij Kohls voorstel tot uitstel. Bij het Nederlandse voorzitterschap ontstond de indruk dat hij tevoren op de hoogte was van Kohls opstelling.

Waar hij ook in Europa optreedt, bondskanselier Kohl is met zijn enorme gestalte de centrale figuur. Maar hij kan de Europese motor van de Frans/Duitse samenwerking niet meer op hoge toeren doen lopen. Dat wordt gedeeltelijk verklaard uit een verzwakking van Kohls positie in Duitsland. Chiracs positie in Frankrijk is ook zwak geworden sinds hij als gevolg van de verkiezingsuitslag in juni met een socialistische regering moet samenwerken. Het aantal Frans-Duitse meningsverschillen neemt toe, de kwestie Duisenberg/Trichet is de vooralsnog de laatste in de reeks. En zonder Frans-Duitse overeenstemming komt binnen de EU niets tot stand.

Naast tijdelijke oorzaken van het moeizame functioneren van de Frans-Duitse machine, waarvan gehoopt wordt dat die voor een deel verdwijnen na de Duitse verkiezingen volgend jaar, speelt ook een structurele kwestie mee. Na de sluiting van het Verdrag van Maastricht is in 1992 de Duitse grondwet aangepast om de verantwoordelijkheden van de bondsregering en de regeringen van de Duitse deelstaten bij Europese kwesties te regelen. Volgend jaar wordt dat grondwetsartikel vastgelegd in afspraken tussen de bondsregering en de deelstaten die zo gedetailleerd zijn, dat zelfs de manier wordt geregeld waarop de Duitse permanente vertegenwoordiging bij de EU eigen vertegenwoordigingen van de deelstaten in Brussel moet bijstaan.

Deze regelgeving beperkt de bewegingsruimte van de bondsregering in toenemende mate. Nederland is als voorzitter van de EU al zo vaak voor Duitse verrassingen komen te staan, dat het weinig gescheeld heeft of het Verdrag van Amsterdam was helemaal niets geworden. Bij de onderhandelingen over een gemeenschappelijk asiel-, visum- en immigratiebeleid had Kok zich geheel gericht op de Britse premier Blair, die pas drie dagen voor de top van Amsterdam met een compromis akkoord ging. Ze hadden er niet op gerekend dat Duitsland op het laatste ogenblik het bezwaar zou aanvoeren dat veel bevoegdheden op dit terrein bij - alweer - de Duitse deelstaten liggen.

Frankrijk heeft keer op keer duidelijk gemaakt dat het zoveel mogelijk greep op de ECB wenst te krijgen. Maar toen president Chirac vorig jaar in Dublin zei dat de benoeming van Duisenberg tot president van het Europees Monetair Instituut niet automatisch betekende dat Frankrijk instemde met Duisenberg aan de top van de ECB, nam Nederland hem niet helemaal ernstig. Chiracs uitspraak werd uitgelegd als een pesterij die verband hield met Nederlands-Franse geschillen over drugsbeleid. De kandidatuur van Trichet past echter in de consequent volgehouden Franse lijn ten aanzien van de ECB.

Nederlands reactie op de Franse aankondiging van de kandidatuur van Trichet voor het presidentschap van de ECB was er dan ook een van grote verwarring. Minister Zalm van Financiën deelde luid zijn ongenoegen mee aan zijn Europese collega's. In diplomatieke kringen werd al gewaarschuwd dat de affaire kon uitlopen op een Nederlands veto tegen Trichet: Duisenberg niet, dan ook de Franse kandidaat niet. Tegelijkertijd zei vice-premier Dijkstal dat Nederland alleen stille diplomatie ten behoeve van Duisenberg zou inzetten.

Voor de kandidatuur van Duisenberg worden niet alleen zijn persoonlijke kwaliteiten aangevoerd. Voor hem zou ook pleiten dat hij uit een klein land komt. Met zijn benoeming bij de ECB zou voorkomen worden dat de indruk ontstaat dat slechts Frankrijk en Duitsland als grote landen de dienst uitmaken. Dat is echter een gelegenheidsargument. Als het Nederland beter uitkomt, vindt het zichzelf niet meer klein. De Belgische premier Dehaene wond zich daar bij de onderhandelingen over het Verdrag van Amsterdam zeer over op: Nederland had zichzelf in de voorstellen meer gewicht toebedacht dan België omdat Nederland een grotere bevolking heeft. De reactie van Dehaene was voor de Nederlandse diplomatie een verrassing.

Nederland laat zich nogal veel verrassen. De ongecoördineerde reactie op de kandidatuur van Trichet maakt de vrees gerechtvaardigd dat Nederland opnieuw Duitse en Franse bedoelingen onderschat en daarmee riskeert wederom voor verrassingen te worden geplaatst.

    • Ben van der Velden