Japan; Taalbeheersing als wanhopige race tegen de klok

TOKIO, 22 NOV. Helaas, het Nederlandse woord 'klapschaats' heeft het in Japan moeten afleggen tegen surappusukeeto, afgeleid van het Engelse slap-skate. In een sportprogramma op de Japanse televisie attendeerde een presentator de kijkers er onlangs nog wel op dat de klapschaats in Nederland is ontwikkeld en dus eigenlijk kurappusukaatsu moet heten. Maar de Nederlandse term werd vervolgens direct naar de vergetelheid verwezen.

Ooit was het anders. Tot halverwege de negentiende eeuw onderhield Japan behalve met de buurlanden China en Korea alleen met Nederland betrekkingen. Daardoor gaan alle leerlingen op lagere scholen in Japan nog elke morgen met hun randoseru - ransel - op de rug naar school.

Terwijl het aantal woorden dat destijds uit het Nederlands - 'bier' is nog altijd een blijver - overwaaide naar het Japans beperkt bleef, is de groei van Engelse leenwoorden in de afgelopen jaren niet meer bij te houden. Beheersing van het Japans is ook voor Japanners zelf langzamerhand een wanhopige race tegen de klok. Als hulp in de strijd zijn in Japan onder meer gespecialiseerde woordenboeken te koop waarin uitsluitend leenwoorden zijn opgenomen. Een recent exemplaar telt 43.000 woorden, variërend van aikonokurazumu (iconoclasme) tot wanmanbasu (one man bus, een busdienst zonder conducteur dus met de chauffeur als one man).

Het lezen van Japans heeft op zich al veel weg van het oplossen van een cryptogram omdat men ten eerste gebruik maakt van duizenden Chinese karakters, maar bovendien nog eens twee verschillende fonetische schriften van gezamenlijk honderd lettertekens gebruikt. Een van deze twee fonetische schriften heeft men na de Tweede Wereldoorlog gereserveerd voor leenwoorden. Hetgeen als voordeel heeft dat een leenwoord op grote afstand als zodanig is te herkennen. Nadeel van dit schrift is echter dat klinker en medeklinker in één schriftteken aan elkaar zijn gekoppeld, een opeenvolging van medeklinkers is niet mogelijk. Daarom heet de bekende Amerikaanse hamburgerketen in Japan makudonarudo. Zoals te zien is, bestaat er ook nog eens geen onderscheid tussen de letters L en R, slechts een klank die er ergens tussenin valt. Een fenomeen dat vanouds geliefd is bij Westerse striptekenaars om Japanners als halve idioten af te schilderen.

Een volgend probleem is dat in het Japans alle woorden direct aan elkaar worden geschreven. Met Chinese karakters, die een betekenis uitbeelden, is dit niet zo'n probleem, maar een opeenvolging van leenwoorden in puur fonetisch schrift levert een lange brij van klanken op waarvan sommige het woordenboek nog lang niet hebben gehaald, zoals de surappuskeeto. Een poging om zo'n opeenvolging van leenwoorden terug te vertalen naar de oorspronkelijke buitenlandse term begint dus met het vaststellen waar een woord begint en eindigt.

Daar blijft het niet bij, want eenmaal in het Japanse schrift omgezet beschouwt men de leenwoorden als eigen bezit en maakt met grote creativiteit zelf vele nieuwe termen zoals de wanmanbasu. Zo stond laatst in een zelfbedieningszaak met broodjes en koffie boven een van de drie kassa's een bordje met het cryptogram iitoinreji. Zoals gezegd was aan het gebruikte schrift te zien dat het om een leenwoord ging, maar ondanks verwoede pogingen tot associatie met bekende Engelse termen ging er geen enkel lichtje branden. Na enige seconden het gedrag van overige klanten te hebben bekeken bleek dat degenen die aan een tafeltje in de zaak zelf wilden eten, bij de iitoinreji afrekenden, terwijl klanten die de bestelling wilden meenemen, afrekenden bij de andere twee kassa's. Ziehier de oplossing: eat-in-register (de eten-binnen-kassa) waarbij voor het gemak de achterste helft van het woord register is afgehakt. De daarop volgende dagen bleek dat Japanse kennissen, zonder de context van het woord te kennen, geen idee hadden wat de term zou moeten betekenen.

Ook kan men op het verkeerde been worden gezet doordat niet àlle woorden uit het Engels komen. Shuukuriimu klinkt als een combinatie van shoe en cream. De eerste gedachten gaan dan naar een nieuw verzonnen woord voor schoensmeer. In werkelijkheid gaat het om een overheerlijke zoetigheid die is overgewaaid uit Frankrijk: chou à la crème, ofwel roomsoesjes.

Is er dan geen taalpurisme? Ja, er zijn klachten van oudere Japanners die niets meer begrijpen van het taalgebruik van jongere generaties. Zelfs twintigers klagen alweer over het taalgebruik van tieners. Maar, zegt een leraar Japans die in z'n vrije tijd klassieke poëzie schrijft, sinds de overname van het Chinese schrift in de zesde eeuw bestaat het Japans eigenlijk al grotendeels uit leenwoorden. Er is dus niets nieuws onder de zon, sterker nog: zo is de aard van het Japans nu eenmaal.

Aanpassen is in deze omstandigheden beter dan vergeefs klagen. Jaarlijkse verschijnende boekwerken als de IMIDAS bieden uitsluitsel over de nieuwe ontwikkelingen. Elk jaar in november verschijnt dit naslagwerk van ruim 1.500 pagina's op telefoonboekformaat waarin alle nieuwe ontwikkelingen van het afgelopen jaar worden uitgelegd, van intaanetto (internet) tot aan het Verdrag van Amusuterudamu en het welbekende fenomeen van sabushidiaritii (subsidariteit). In het hoofdstuk Sport, onder het kopje supiidosukeeto (hardschaatsen) vinden we dit jaar voor het eerst: de surappusukeeto: “In Nederland ontwikkelde schaats....”

    • Hans van der Lugt