Hulpeloosheid

Als iemand er slecht aan toe is, aangereden, neergeslagen, ziek geworden, op straat ligt, een volslagen onbekende, en je weet zeker - je ziet het in één oogopslag - dat je op geen enkele manier kunt helpen, kun je hem het beste helpen door niet te blijven staan om hem aan te gapen. Waarom? Omdat zo iemand door zijn treurige toestand, dus in een hoedanigheid die hij het allerminst heeft gewild, tot bezienswaardigheid is geworden, terwijl hij zich niet kan verweren. Bij een zij vind ik het nog erger.

De mens is de kroon op de schepping, wordt de mensen nu tegen de tweeduizend jaar bijgebracht. Daaruit kan iedereen naar believen alles afleiden, maar het betekent niet perse dat tegen de levende wezens die toevallig geen deel van deze kroon uitmaken, alles geoorloofd is. Anthonie van Leeuwenhoek, de grote onderzoeker en microscopist, ontdekte het bestaan van God in de anatomie van een luis. Of zag het bestaan van God erin bevestigd, wat op de keper beschouwd hetzelfde is, omdat hij daarmee impliciet liet weten dat hij, vóór het onderzoeken van de luis nog twijfelde.

Ik kan het me voorstellen, zoals ook het tegendeel. Want kijk eens naar een ééndagsvliegje, niet langer dan drie millimeter en op zijn pootjes staand niet hoger dan twee. Hij stijgt op, vliegt feilloos, maakt bochten, landt mooier dan een 747 en dit hele wonderwerk duurt niet langer dan één dag. Als je je van de zinloosheid van alles wilt overtuigen, hoef je maar een uurtje een ééndagsvlieg te volgen.

Hiermee wil ik zeggen dat het aanbrengen van een hiërarchie onder de levende wezens wel begrijpelijk kan zijn, en ook een objectief nut kan hebben, maar dat de laatste rechtvaardiging eraan ontbreekt. Daarvan is niet iedereen even diep overtuigd. Er zijn mensen die zonder er een seconde over na te denken, vinden dat tegenover de meeste dieren, ook de 'nuttige' onder de 'huisdieren' alles geoorloofd is. Zo kom ik vanzelf op het varken.

Jaren geleden brak in België de varkenspest uit. De besmette dieren werden afgemaakt, ook die onderweg waren van hun kot naar het slachthuis. Dat voltrok zich dan langs de kant van de weg, met een elektrisch apparaat, een soort stok waarmee de dodelijke stroomstoot werd uitgedeeld. Het werd gefilmd, onvermijdelijk. Eén varken bleek een ongebruikelijke weerstand te hebben; het wankelde maar kwam weer overeind; werd nog een keer behandeld en opnieuw vergeefs. Daarop maakte zich een menselijke radeloosheid van de begeleiders meester. Het varken, in zijn hardnekkige weerstand, werd tot levend wezen, tot individu. Ik herinner me dat ik er een stukje over heb geschreven, onder de kop Wat gebeurt daar! Varken en begeleiders werden door de herhaaldelijk mislukte executie levende wezens onder elkaar. Hiërarchie opgeheven.

Nu de varkenspest in Nederland. Duizenden of tienduizenden dieren werden afgemaakt. Dat is verschrikkelijk, en het is nieuws en daarom heeft het misschien zin, één keer te laten zien hoe een stuk of wat dode varkens in de grijper van een hijskraan worden genomen om boven de vrachtauto te worden losgelaten. Maar iedere dag? Maanden lang? De massaslachting had ook taalkundige gevolgen. 'Afmaken' is een handeling die voor kleinere aantallen gereserveerd wordt. 'Ruimen' slaat op alles boven de ik weet niet hoeveel maar op z'n minst met drie nullen. De hele vertoning, in beeld en taal, kreeg iets - ik vrees dat het moralistisch klinkt maar wat is er tenslotte tegen moralisme - iets onzegbaar smerigs. Als ik niet iets tegen lijsten met namen onder manifesten had, zou ik me misschien achter de heer J. J. Voskuil hebben geschaard.

De deskundigen zijn tot de conclusie gekomen dat de varkenpest voorbij is. Dit betekent dat het fokken weer kan beginnen. Televisie! En die niet alleen. In de krant staat een foto van een varken dat kunstmatig wordt geïnsemineerd. Om misverstand te vermijden: ik ben er niet door geshockeerd. Een mens wordt door heel veel meer op straat aangegrijnsd, angepöbelt. Ik vind het, eerlijk gezegd, onbeschoft tegenover het varken - hoezeer ik ook besef dat het beest niet kan denken en geen gevoelens van schaamte of privacy heeft.

Laatste fase. De pest is voorbij, het ruimen achter de rug, er wordt weer gewoon geslacht. Televisie! Daar worden geslachte varkens ge- of vertoond. De hemel zal weten door welke redeneringen de redacties van de journaals worden bewogen. In ieder geval niet door de behoefte, het publiek van nieuws te voorzien.