Zeldzaam kijkje in middeleeuws handboek

Tentoonstelling: Een middeleeuws beeldverhaal, het Hausbuch en zijn Meester. Prentenkabinet, Rijksmuseum Amsterdam. T/m 18 jan, dag 10-17u. Publicatie: Christoph Graf zu Waldburg Wolfegg, Venus und Mars; Das Mittelalterliche Hausbuch (uitg. Prestel Verlag), 115 pag., ƒ 55,00.

De tentoonstelling Een middeleeuws beeldverhaal, die morgen opent in het Rijksprentenkabinet, biedt de buitenkans kennis te maken met enkele zelden getoonde werken van de 'Meester van het Amsterdamse kabinet'. Daartoe behoren de tekeningen die deze anonieme vijftiende-eeuwse kunstenaar uit het Midden-Rijnland maakte voor een handschrift dat bekend staat onder de naam Hausbuch. Dit manuscript is tijdelijk uit elkaar gehaald zodat het voor het eerst mogelijk is om, buiten de schatkamer van de vorstelijke Duitse familie die het boek al eeuwen bezit, alle 64 bladen afzonderlijk te bewonderen.

Daarnaast heeft het museum bij hoge uitzondering een prachtig paneelschilderij in bruikleen gekregen met een Liefdespaar dat aan de Meester wordt toegeschreven. De Meester van het Amsterdamse kabinet dankt zijn noodnaam aan het feit dat in het prentenkabinet van het Rijksmuseum maar liefst tachtig van de in totaal 120 afdrukken die nog van zijn prenten bekend zijn, worden bewaard. Deze groep droge-naald gravures completeert de tentoonstelling.

Nog niet zo lang geleden waren de prenten en het Hausbuch ook al samen in het Rijksmuseum, op de tentoonstelling 's Levens felheid in 1985. Maar toen was het Hausbuch nog ingebonden, zodat er niet meer dan twee tegenover elkaar liggende bladzijden tegelijk konden worden getoond. De expositie van 1985 sloot aan bij het toen nog levendige debat over de mogelijke identiteit van de raadselachtige Meester, en over de werken die al dan niet aan hem kunnen worden toegeschreven. De huidige tentoonstelling gaat op die vragen nauwelijks in en wil, aan de hand van onbetwiste topwerken van de Meester, vooral de kwaliteit van diens werk laten zien.

Het schilderij van het Liefdespaar, dat na omzichtig onderhandelen uit het Duitse Gotha naar Amsterdam is gehaald, is daar een prachtig voorbeeld van. De twee geliefden in een ingetogen stemming zijn minutieus geschilderd in delicate kleuren, zoals is te zien in het prachtig geplooide hemd en de rode mantel van de man, of in de diepgroene jurk van de vrouw. Het paneel ontroert des te meer door de thematiek: waarschijnlijk is het een dubbelportret van graaf Philipp von Hanau-Münzenberg (1499-1500) en Margarethe Weiszkircher. Zij leefden ongehuwd samen, en de tekst op een banderol boven het paar duidt erop dat hun verbintenis weliswaar onrechtmatig was, maar dat zij veel van hem hield en hij goed voor haar zorgde.

Maar de meest intrigerende werken van de Meester zijn toch zijn tekeningen in het Hausbuch. In de tentoonstelling is veel aandacht besteed aan de presentatie van de bladen. De meeste daarvan, aan beide zijden beschreven of geïllustreerd, staan in vitrines die een blik gunnen op zowel de voor- als de achterzijde. Het boek bestaat uit katernen van in elkaar gevouwen folio's, zodat zich na het loshalen soms het probleem voordoet dat tegenover elkaar liggen bladzijden niet aansluiten. In enkele gevallen is dat op ingenieuze wijze opgelost door de bladen met een kruisvormige plattegrond met de vouw tegen elkaar aan te plaatsen.

De naam 'Hausbuch', die pas in de vorige eeuw aan het boek is gegeven, suggereert dat het om een middeleeuws handboek gaat met nuttige wenken voor het huishouden. In werkelijkheid omvat het handschrift veel meer: naast recepten voor honingkoekjes en vlekkenwater, staat er ook technische informatie over onder meer krijgskunde en mijnbouw. Het is onbekend voor wie het boek is gemaakt, maar uit de inhoud zou kunnen worden opgemaakt dat hij werkte als slotvoogd of munitiemeester.

Veel onderwerpen zijn geïllustreerd met vaak bijzonder levendige en gedetailleerde pentekeningen. Zo zijn er niet alleen nauwgezette weergaven van machines en technische instrumenten, maar ook scènes uit de hoofse riddercultuur en een serie allegorische voorstellingen van de zeven planeten. Vooral die laatste zijn een feest voor het oog. In goedgevulde voorstellingen waken personificaties van de planeten over de bezigheden en beroepen van de mensen die volgens de middeleeuwse opvatting onder hun invloed staan. Net als in veel van de andere prenten hanteert de Meester daarin een losse stijl waarin het wemelt van alle mogelijke anekdotische en mild-humoristische details.

De aanleiding voor de tentoonstelling is het feit dat het Hausbuch tijdelijk uiteen gelegd is om er een facsimile-editie van te vervaardigen. Binnenkort zal die, voorzien van commentaar, voor ruim 3000 gulden in een oplage van 750 stuks verschijnen. Dan zullen voor het eerst zowel de tekst als de illustraties van het boek in goede reproducties beschikbaar zijn: een onmisbaar hulpmiddel voor serieuze studie en onderhoudend bladerwerk, want de huidige bezitters van het handschrift zijn er bijzonder zuinig op - en een kans alle bladen van het origineel te bekijken zal zich niet snel meer voordoen.

    • Bram de Klerck