Strijd over almacht Opperste Leider Iran

De suprematie van de Iraanse Leider ayatollah Khamenei wordt steeds meer betwist. Conservatieve facties die hem steunen, zijn deze week in het tegenoffensief gegaan.

ROTTERDAM, 21 NOV. In Iran is het langsluimerende conflict over de almacht van Opperste leider Ali Khamenei deze week opengebarsten, en daarmee de machtsstrijd tussen conservatieve groepen in het leiderschap en de liberalere facties achter de nieuwe president Khatami. In de heilige stad Qom gingen duizenden conservatieve geestelijken met een grote en deels gewelddadige demonstratie vóór ayatollah Khamenei in het offensief tegen elke aantasting van diens bevoegdheden. Zo belangrijk was de betoging dat de religieuze scholen dichtbleven om de studenten in staat te stellen eraan deel te nemen.

De demonstratie was gericht tegen ayatollah Ali Hossein Montazeri en een andere prominente ayatollah, Ahmad Azari-Qomi, omdat zij zich hebben gevoegd bij een - nog klein maar groeiend - aantal liberalen die de positie van de Opperste Leider ter discussie hebben gesteld. Het principe van de almachtige Opperste Leider, de Velayat-e-faqih, is het belangrijkste fundament van de Islamitische Republiek Iran, en als zodanig in feite onaantastbaar. Over alles kan tegenwoordig worden gepraat en geruzied in Iran - maar hierover, dat wil zeggen over de verstrengeling van godsdienst en staat, niet. Althans, zo menen de conservatieven, die aanspraak maken op het alleenrecht op het gelijk in religieuze zaken. En die zich bedreigd voelen door de verkiezing van hojatoleslam Khatami als president.

“Alle Iraniërs moeten gehoorzamen aan de bevelen van het Leiderschap (van Khamenei)”, sprak ayatollah Javadi Amoli woensdag als woordvoerder van de conservatieven tot de menigte in Qom. “Zij die van plan zijn het gezag van het leiderschap te beperken en zijn supreme positie willen verlagen tot een toezichthoudende rol, zijn culturele bandieten die banden onderhouden met de wereldarrogantie (de VS) en moeten worden bestraft.” “Dood aan Montazeri”, beaamden de betogers.

Montazeri (75) heeft zelf jarenlang gegolden als Opperste Leider in spe. Imam Khomeiny, de man die het principe van de Velayat-e-faqih in de Iraanse grondwet verankerde, liet hem echter kort voor zijn dood in 1989 als kroonprins vallen.

Montazeri was enerzijds een radicaal die zeer hechtte aan het principe van export van de Iraanse Islamitische Revolutie - een idee dat de Iraanse regering inmiddels alweer een tijd probeert te vergeten - maar had anderzijds ook toenemende kritiek op de manier waarop de oorlog tegen Irak werd gevoerd en op de hardhandigheid van het regime tegen politieke gevangenen. Dat was in een tijd waarin dissidenten letterlijk bij bosjes werden opgehangen.

Montazeri werd onder huisarrest geplaatst, een situatie die tot vandaag voortduurt. Khomeiny werd opgevolgd door de conservatief Khamenei, die in de shi'itische hiërarchie veel lager staat aangeschreven dan Montazeri en ook nu nog veel minder volgelingen achter zich heeft. De Iraanse leiders hebben enkele jaren geleden geprobeerd Khamenei aan de shi'ieten in en buiten Iran te slijten als hun hoogste religieuze leider - zijn Opperste Leiderschap is in feite politiek. Hij dook toen ook plotseling in de pers op als groot-ayatollah (Montazeri is een echte groot-ayatollah, maar die op religieuze verdiensten rustende rang wordt hèm door de media juist niet meer toebedeeld). Maar andere vooraanstaande geestelijken in Qom waren niet voor Khamenei's promotie te porren, en uiteindelijk werd het religieuze leiderschap aan een collectief toevertrouwd.

Niettemin hadden de conservatieven de laatste jaren politiek de overhand in Iran - tot hojatoleslam Mohammad Khatami, die in 1992 wegens zijn liberalisme als minister van Cultuur werd gewipt en sindsdien zijn dagen sleet als bibliotheekdirecteur, het afgelopen voorjaar met 69 procent van de stemmen als president werd gekozen op een programma van pluralisme en tolerantie. De stemming van het volk strookte niet meer met die van de conservatieve facties die de manier van leven bepaalden. Montazeri's aanhang was onder de liberale en radicale groepen die Khatami steunden.

De afgelopen maanden hebben verscheidene van Khatami's ministers Montazeri in Qom opgezocht. Gespeculeerd werd dan ook over Montazeri's rehabilitatie, en die van de filosoof dr. Abdolkarim Soroush, de man die het bijna drie jaar geleden als een van de eersten openlijk waagde scheiding van godsdienst en staat te bepleiten. “Als iemand de confrontatie aangaat met de geestelijkheid, maakt hij de zionisten en de Amerikanen zeer blij”, zo attaqueerde Khamenei indertijd dr. Soroush. “Dit is opruiing.” De filosoof, die zeer populair is onder studenten en intellectuelen, werd doelwit van revolutionaire stoottroepers, en vertrok vorig jaar uiteindelijk voor een lang bezoek aan het buitenland.

Deze zomer keerde Soroush terug, maar de autoriteiten ontnamen hem zijn paspoort en de stoottroepers maakten hem opnieuw bij diverse gelegenheden hardhandig het spreken onmogelijk. In wat werd gezien als een belangrijke overwinning voor president Khatami op de haviken kreeg hij begin deze maand echter zijn paspoort terug zodat hij een conferentie in Cyprus kon toespreken. Hij herhaalde daar zijn pleidooi voor scheiding van godsdienst en staat.

Dat is allemaal heel onrustbarend voor de conservatieven, ook al opereert Khatami zelf vooralsnog zeer behoedzaam: Khamenei is immers nog altijd de machtigste, en het is helemaal niet gezegd dat Khatami uiteindelijk tegen hem zal zijn opgewassen. Maandag nog onderstreepte hij de rol van de Opperste Leider.

Aan de andere kant noemde hij bij die gelegenheid ook uitdrukkelijk de vrijheid van meningsuiting voor dissidenten, mits dezen zich aan de wet houden. Dr. Soroush en ayatollah Montazeri vallen volgens de liberalen duidelijk in deze categorie. Khatami sprak zich eveneens uit tegen “het opleggen van standpunten en schending van de wet, zelfs onder het voorwendsel van religie”: de conservatieven zijn gewaarschuwd.

    • Carolien Roelants