Malevitsj' ontwikkeling in miniatuurvorm

Tentoonstelling: Malevich' werken op papier uit de collectie Khardzhiev. T/m 25 januari 1998 in het Stedelijk Museum, Paulus Potterstraat 13. Geopend: dagelijks 10-17 uur. Catalogus ƒ 45,-

Als de 79 werken op papier van de Russische kunstenaar Kazimir Malevitsj (1878-1935) in het Stedelijk Museum representatief zijn voor de verzameling Russische kunstwerken van Nikolaj Chardzjijev (1903-1996), dan staan ons nog vele bijzondere tentoonstellingen te wachten. Voorwaarde is dan natuurlijk wel dat de Stichting Cultureel Centrum Khardjiev-Tschaga, die een groot deel van de Chardzjijev-collectie beheert, haar halve belofte nakomt om de honderden werken van avant-gardisten als Malevitsj, Tatlin, Larionov en Lissitzky in een serie exposities te tonen.

Niet alleen tijdens zijn lange leven in de Sovjet-Unie, maar ook gedurende zijn laatste drie jaren in Nederland hield de Russische literatuurwetenschapper Chardzjijev zijn collectie zorgvuldig verborgen. De 79 tekeningen van Malevitsj zijn nu voor het eerst te zien, maar echt grote verrassingen bieden ze niet: ze werpen geen nieuw licht op de ontwikkeling van Malevitsj' oeuvre. Maar doordat ze Malevitsj' vrijwel gehele scheppingsperiode bestrijken, geven ze in miniatuurvorm een bijna compleet beeld van de ontwikkeling die het werk van de Russische avant-gardist doormaakte. Alleen Malevitsj' impressionistische tijd ontbreekt. Voor de rest zijn alle fasen van zijn werk vertegenwoordigd, van het vroege symbolisme via het zogenaamde kubo-futurisme en suprematisme tot zijn late boerse figuratie.

Heel mooi is bijvoorbeeld het ontstaan te volgen van het suprematisme, zoals Malevitsj zijn abstract-geometrische schilderkunst noemde. In zijn theaterontwerpen voor de opera 'Overwinning op de zon' uit 1913 duiken plotseling zwarte vierkanten en rechthoeken op: het is alsof de kubo-futuristische wereld vol figuratieve fragmenten en kubistische vormen wordt bedekt door de suprematistische toekomst. Uiteindelijk kwam hier het beroemde 'Zwarte Vierkant' uit voort, de puntkomma van de kunstgeschiedenis. Het vierkant betekende het einde van de traditionele schilderkunst, maar was tegelijk het begin van een lange serie abstract-geometrische werken.

Ook de ontwikkeling van het suprematisme is in tekeningen op de voet te volgen. Op het eenvoudige zwarte vierkant volgen steeds drukkere opeenstapelingen van geometrische vormen die op hun beurt weer plaats maken voor vervagende vierhoeken die kalm in de eindeloze ruimte lijken weg te zweven.

Met het verdwijnen van de vormen in de ruimte verdween ook het suprematisme zelf: Malevitsj keerde aan het einde van zijn leven terug naar de figuratie en de boerenfiguren die hij in het begin van zijn carrière schilderde en tekende.

Sommige van de 79 tekeningen verwijzen naar schilderijen die in bezit zijn van het Stedelijk Museum. Om de tentoonstelling te vervolmaken zijn de geschilderde versies er in enkele gevallen bij gehangen. Vaak is niet duidelijk of de getekende versies voorstudies zijn of dat Malevitsj ze later vervaardigde om te laten zien hoe zijn suprematistische schilderijen eruit zagen - een groot deel van zijn werk had hij in 1927 in Berlijn achtergelaten. Over de dateringen van de tekeningen, en overigens ook zijn schilderijen, is dan ook nog niet het laatste woord gezegd, zeker ook omdat Malevitsj een berucht sjoemelaar met dateringen was die er niet voor terug deinsde te ante-dateren om als eerste volledig abstracte schilder de geschiedenis in te gaan.

De tekeningen uit de Chardzjijev-collectie zijn niet alleen aangevuld met schilderijen uit de beroemde Malevitsj-collectie van het Stedelijk Museum, maar ook met werk van Arnulf Rainer, Donald Judd en Jannis Kounellis. Het is niet moeilijk te zien wat het verband is tussen Malevitsj en deze drie kunstenaars. Arnulf Rainers schilderijen doen denken aan Malevitsj' vervagende geometrische vormen uit de laatste fase van het suprematisme, Donald Judd was onmiskenbaar een kunstenaar die dol was op abstract-geometrische vormen en Kounellis maakte zelfs heel expliciet een variatie op Malevitsj' Zwarte Vierkant. Zo zijn de kleine en soms zelfs pietepeuterige tekeningen van Malevitsj aanleiding geworden voor een volwaardige tentoonstelling die verschillende grote zalen van het Stedelijk beslaat.

    • Bernard Hulsman