Alleen integrale aanpak helpt Midden-Oosten

Heeft Saddam Hussein prioriteiten? Uit zijn optreden kan worden geconcludeerd dat het beveiligen van Iraks massavernietigingswapens voor hem voorrang heeft boven opheffing van de internationale sancties. Veel wijst erop dat hij de jongste crisis bewust heeft laten escaleren toen de inspecteurs van de VN op het punt stonden hem zijn kostbaarste geheimen te ontfutselen.

De combinatie van Amerikaanse dreiging en Russische bemiddeling heeft hem nu tot inkeer gebracht. De Russen hebben de Iraakse leider duidelijk gemaakt dat zij zich slecht konden inzetten voor versoepeling van de sancties zolang hij op een botsing met de Amerikanen aankoerste.

De kater in Moskou en Parijs over het gedrag van Saddam was onmiskenbaar. Russen en Fransen willen niets liever dan normalisering van de betrekkingen met Irak. Zij hebben van Bagdad nog veel harde valuta tegoed en de contracten voor nieuwe investeringen en leveranties liggen, getekend en wel, klaar om te worden uitgevoerd. Saddam had door het conflict met Amerika te verscherpen de ijveraars voor het beëindigen van de sancties in hun diplomatenhemd gezet.

Met alle mogelijke middelen heeft Irak de VN-inspecteurs tegengewerkt. Volgens gegevens van de VN was in de afgelopen twintig maanden 83 procent van de voorgenomen inspecties onmogelijk gemaakt of zozeer vertraagd dat zij hun waarde verloren. U-2-foto's hebben uitgewezen dat colonnes vrachtwagens van de te inspecteren ruimtes vertrokken nadat inspectie was geweigerd of opgehouden.

Iraks vice-premier Tareq Aziz vertelde de afgelopen weken een ieder die maar horen wilde het verhaal van de onrechtvaardigheid van de internationale sancties. Irak leefde volgens hem al lang de resoluties van de Veiligheidsraad na: het liquideerde de verboden arsenalen. De sancties troffen vooral de bevolking. Amerika was de grote boosdoener. Met de eis dat Saddam Hussein moest verdwijnen, alvorens de sancties konden worden opgeheven, schonden de VS zelf de VN-resoluties, waarin die voorwaarde nimmer was gesteld. De Amerikaanse VN-inspecteurs waren in feite spionnen voor de regering in Washington. Zij moesten worden uitgewezen. Ook de U-2-piloten dienden geen andere opdrachtgever dan de CIA.

De volgorde is in werkelijkheid anders dan de Iraakse bewindsman aangaf. De Amerikaanse inlichtingendiensten zijn voor de VN de belangrijkste informatiebron gebleken. Zonder de Amerikaanse satelliet- en U-2-verkenning zouden de inspecteurs binnen Irak geblinddoekt hebben rondgetast. De supergeheime kennis over het bestaan van installaties voor het aanmaken van biologische wapens en zeer giftige strijdgassen is vermoedelijk tijdens het verblijf van Saddams schoonzoons in Amman twee jaar geleden aan de Amerikanen overgedragen - die vervolgens de VN op het spoor hebben gezet. Een van de schoonzoons was generaal Hussein Kamel, die tot zijn vlucht Iraks geheime wapenprogramma leidde. Na zijn terugkeer naar Bagdad werd hij vermoord.

Van het begin af heeft Saddam de schijn tegen gehad. Niet alleen heeft hij in het verleden gifgas gebruikt tegen de Koerdische minderheid en in de bijna verloren oorlog met Iran, maar al ruim voor de crisis over Koeweit bestond het vermoeden dat Irak werkte aan de ontwikkeling van een atoombom - hoewel het land het nonproliferatieverdrag, dat het bezit van kernwapens verbiedt, heeft ondertekend. Bij de inspecties is dat vermoeden bewaarheid. Conclusie: Saddam schrikt er niet voor terug internationale verdragen te schenden en internationale controleurs te misleiden. Dat rechtvaardigt een chronisch wantrouwen.

Het niet te ontkennen streven van het Iraakse regime naar het bezit van massavernietigingswapens vormt een moreel, een politiek en een strategisch vraagstuk. Moreel omdat Saddam bereid is gebleken deze middelen in te zetten. Politiek omdat alle buurlanden en ook verder afgelegen staten er door worden bedreigd. Stategisch omdat Irak zonder dergelijke wapens bijzonder kwetsbaar is. Het volkrijkere Iran betekent voor Irak een concreet gevaar. Bovendien staat dàt land niet onder internationale curatele. De van kracht zijnde Amerikaanse sancties hebben Iran bijvoorbeeld niet verhinderd weer een geloofwaardige strijdmacht op te bouwen, waarschijnlijk evenzeer voorzien van massavernietigingswapens. De daardoor gegroeide onevenwichtigheid in de beheersing van het regionale spanningsveld is een beslissende factor in het dilemma waarvoor de internationale gemeenschap zich ziet geplaatst.

De Amerikanen volgen, na een vooral verbale escalatie, nu een tweesporenbeleid. De versterking van de strijdkrachten in de Golf is inmiddels bedoeld als verzekering dat het nieuwe akkoord met de Russen wordt nageleefd. Zijn teleurstelling over de aanvankelijke Russische en Franse opstelling heeft Washington voorlopig ingeslikt. De Russische diplomatie heeft voluit de gelegenheid gekregen Saddam tot andere gedachten te bewegen.

Gezien de situatie waarin Irak is komen te verkeren - ook een Irak eventueel zonder Saddam - biedt opschoning van Saddams arsenalen niet een oplossing voor alle problemen. In het noorden van Irak woedt een Koerdische burgeroorlog en behouden de Turken een militaire presentie, in het zuiden blijft de olierijke Golf een kwetsbaar gebied, dat aantrekkingskracht oefent op alle machtigen in de regio. Op de achtergrond speelt het conflict tussen Israel en de Palestijnen, dat een alibi blijft voor het desgewenst doen escaleren van interregionale tegenstellingen. Na Iraks inval in Koeweit heeft president Mitterrand voor de Assemblee van de Verenigde Naties niet ten onrechte gewezen op de noodzaak de samenhang tussen de onopgeloste vraagstukken in het Midden-Oosten te onderkennen.

De bevrijding van Koeweit, de curatele over Irak en de aan de Palestijnen verleende (gedeeltelijke) autonomie waren evenzovele stappen in de goede richting. Mogelijk geldt dat ook voor de veranderingen die zich in Iran heten te voltrekken. Maar de stagnatie in de Israelisch-Palestijne verhouding en de jongste door Saddam gegenereerde crisis onderstrepen dat een terugval steeds weer mogelijk blijft. Alle factoren zullen moeten worden gewogen om voor het gehele gebied een duurzame oplossing binnen bereik te brengen.

    • J.H. Sampiemon