'Wat goed is voor Gazprom, is goed voor Rusland'; De ruggegraat van de Russische economie

Shell gaat samenwerken met het Russische bedrijf Gazprom, niet alleen de grootste gasproducent ter wereld maar in Rusland 'een staat in de staat'.

MOSKOU, 18 NOV. Shells nieuwe partner Gazprom, met wie het maandag een “strategische alliantie” is aangegaan, noemt zichzelf niets minder dan de ruggegraat van de Russische economie. Overdreven? Nee. Gazprom laat zich alleen in superlatieven beschrijven. Als grootste gasproducent ter wereld beheert het bedrijf een pijpleidingenstelstel waarmee je de aarde, als een elektrische spoel, negen keer zou kunnen omwikkelen.

Het aantal werknemers: 385.000. Dat is een leger waar Napoleon bang voor zou zijn. Gazprom waakt over eenderde van 's werelds gasreserves, dekt een kwart van de West-Europese behoefte, tekent voor de helft van Ruslands exportinkomsten, draait op voor een kwart van de federale belastingen, en is goed voor naar schatting negen procent van Ruslands Bruto Nationaal Produkt.

'Wat goed is voor Gazprom, is goed voor Rusland', is de leuze waarmee de onderneming zich bij Russen geliefd wil maken. De meningen over het mammoetconcern zijn niet bepaald juichend. Geheimzinnig. Gesloten. Te zeer verweven met de macht. Gazprom heet een staat in een staat, en ook dat is niet overdreven.

Het woord Gazprom is een afkorting van “gas” en “industrie”. Het concern is ontstaan uit de as van het Sovjet-ministerie voor gas, onder leiding van de vroegere Sovjet-minister Viktor Tsjernomyrdin. Terwijl de erfenis van de olie-industrie werd verdeeld over dertien bedrijven, bleef de gaswinning in één hand, die van Gazprom. Tsjernomyrdin, die in 1992 vice-premier en later premier van Rusland werd, heeft het monopolie van Gazprom nooit willen doorbreken. De staat participeert voor veertig procent in de onderneming en stelt de gasprijs vast.

De aandelen Gazprom krijgen op de Moskouse beurs een aparte behandeling: ze worden buiten het bereik van buitenlanders gehouden. Een presidentieel decreet schrijft voor dat niet meer dan zes procent van dit “nationale bedrijf' in buitenlandse handen mag vallen. Gazprom, opererend in de luwte van de staatsbescherming, heeft goede connecties op de hoogste niveaus van de macht.

Allereerst is daar Tsjernomyrdin, de premier, waarvan gezegd wordt dat hij nog steeds grote persoonlijke belangen in Gazprom heeft. Dan is er Sergej Doebinin, Gazproms vroegere financieel expert, die tegenwoordig de centrale bank van Rusland leidt. En Aleksandr Kazakov. Tot het weekend had deze directievoorzitter een curieus bijbaantje: hij was part-time onderdirecteur van de presidentiële staf in het Kremlin. Vrijdag onthief Jeltsin hem per decreet uit die nevenfunctie, nadat was uitgekomen dat Kazakov een van de auteurs was die een verdacht hoog honorarium (175.000 gulden) was beloofd voor het schrijven van een commercieel nauwelijks interessant boek over privatisering in Rusland.

Die dissonant doet weinig af aan de macht van Gazprom. Toen vorig jaar de communist Zjoeganov de presidentsverkiezingen dreigde te winnen, schakelde het gasbedrijf (net als andere financiële elites) haar machinerie in voor de campagne van Jeltsin. In de nieuwe kantoorkolos van steen en glas (34 verdiepingen hoog, zoals dat hoort) hing naast het staatsieportret van de president ook zijn verkiezingsaffiche. In ruil voor zoveel loyaliteit kreeg Gazprom belastingvrijstelling.

Rem Vyachirev, de hoogste baas van deze BV Rusland, zei ooit in een interview: “Wie er ook aan de macht komt in Rusland, hij zal moeten leven met Gazprom, want zonder Gazprom zal hij het niet lang volhouden.” Net als zijn mentor Tsjernomyrdin heeft Vyachirev destijds als een rode bestuurder de ladders van de Sovjet-bureaucratie beklommen. Zijn voornaam, Rem, is een afkorting van Revolutie-Engels-Marx - dat hielp in die tijd. Hij geldt niet als een volledige bekeerling tot het kapitalisme, eerder als iemand die ervan uitgaat dat Rusland door zijn eigen, eigenaardige dialektiek wordt voortgedreven.

Dus heeft hij de Gazprom-boerderijen, slagerijen, meubelfabrieken, scholen en creches, sanatoria, klinieken en appartementencomplexen - de warme deken waarin Sovjet-bedrijven hun werknemers wikkelden - niet afgestoten. En dus heeft hij wel zwaar geinvesteerd in de media, want in Rusland vechten de captains of industry hun onderlinge machtsstrijd uit met drukinkt en etherfrequenties.

Gazprom heeft belangen in 29 kranten en tv-stations. Van de Komsomolskaja Pravda tot het tijdsschrift Arbeiderstribune, het is allemaal Gazprom. De verantwoordelijk directeur Koeznetsov, eerder dit jaar in de New York Times: “Begrijp goed wat ik in mijn handen heb, en hoe ik het kan aanwenden. In Rusland is een epische slag gaande tussen de financiële giganten. (...) We moeten wel met de media werken. En niet alleen werken. We moeten in ze investeren.”

Voor zover Gazprom goodwill onder de bevolking bezit, heeft het bedrijf die verworven door de gaskraan niet af te sluiten, ook al kan de meerderheid van de huishoudens de gasrekening niet betalen.

    • Frank Westerman