Ruslands eigenbelang bij einde isolement Irak

Rusland wil graag bemiddelen in de crisis met Irak, maar hoe prominent die rol kan zijn, valt nog te bezien. Oude schulden en nieuwe oliecontracten verschaffen Moskou in elk geval een groot eigenbelang.

MOSKOU, 18 NOV. Rusland, hier is je kans. Dat was maandagavond de oproep van de journaallezer. Wil Moskou meetellen op het wereldtoneel, waarom bemiddelt het dan niet actiever bij de crisis in Irak? Alsof de roep in Bagdad is gehoord, verscheen vanmorgen onverwachts Tareq Aziz in Moskou, de Iraakse vice-premier. “Helderheid verkrijgen over Ruslands positie”, zo omschreef de Iraakse ambassade het doel van dit eendaagse werkbezoek.

Maandag verklaarde de Russische minister van Buitenlandse Zaken, Jevgeni Primakov, dat zijn land “actief is op vele fronten, inclusief met contacten in Bagdad'. Hij herhaalde wat president Jeltsin zondag over de telefoon al had gezegd tegen zijn ambtgenoot Clinton: Rusland wil het conflict over de samenstelling van de VN-inspectieteams vreedzaam oplossen.

Maar Moskou heeft tot nog toe nauwelijks zijn nek uitgestoken in deze affaire. Primakov is een oude bekende van Saddam Hussein. Als speciale gezant van de laatste Sovjet-president, Michael Gorbatsjov, reisde hij in het najaar van 1990 vergeefs naar Bagdad om de dreigende Golfoorlog af te wenden. Nu hij minister van Buitenlandse Zaken van Rusland is, streeft hij naar betere betrekkingen met Aziatische en Arabische landen. Zijn voornemen om morgen af te reizen naar...Latijns-Amerika wekt bevreemding, ook bij de nieuwslezer.

Anders dan andere leden van de VN-Veiligheidsraad, heeft Rusland geen totaal bedorven relatie met Irak. Al tijdens de oorlog met Iran was Irak een groot afnemer van Sovjet-wapentuig. Bagdad staat nog altijd voor zo'n zeven miljard dollar bij Moskou in het krijt. Zolang de VN-sancties tegen Irak van kracht zijn zal er van terugbetaling van deze oude schulden geen sprake zijn.

Een oplossing voor de huidige crisis, zei Primakov maandag, dient niet alleen te voorzien in het herstel van de wapeninspecties conform de eisen van de Veiligheidsraad, maar moet ook “aan alle partijen duidelijk maken dat er licht is aan het einde van de tunnel”. Aangezien Irak steeds klaagt dat het land door de VN-sancties in een “donkere tunnel” is beland, zijn de woorden van Primakov een verkapt voorstel om het embargo (dat in 1990 als straf tegen de Iraakse inval in Koeweit was ingesteld) op termijn op te heffen.

Primakovs pleidooi voor het doorbreken van Bagdads isolement heeft nog een element van welbegrepen eigenbelang: Russische olieconcerns hebben dit jaar met Irak belangrijke contracten afgesloten. Zo heeft een consortium onder aanvoering van Lukoil zich gecommitteerd om in 25 jaar 3,8 miljard dollar te steken in de exploitatie van een groot Iraaks olieveld. Nu al kopen Russische bedrijven een kwart van de olieuitvoer, die Irak in het kader van het olie-voor-voedselprogramma mag exporteren. Maar de grote projecten worden pas van kracht zodra de VN de sancties schrappen.

Tot nog toe heeft Moskou op eieren gelopen. Minister van Defensie Igor Sergejev verklaarde vorige week geen reden te zien om de Iraakse leider met geweld tot de orde te roepen. Vanzelfsprekend veroordeelde het Russische parlement, met zijn meerderheid aan communisten en nationalisten, niet zozeer Irak, maar de Verenigde Staten (“voor het voeren van een verouderd beleid') maar hun niet-bindende verklaring stelt weinig voor.

Pas zondag, toen de crisis zijn zeventiende dag inging, kwam het Kremlin een beetje in beweging. Jeltsin zei dat hij bereid was “alle noodzakelijke maatregelen te treffen' voor een diplomatieke oplossing, maar niet nadat Clinton hem had gebeld. Pas nu de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Madeleine Albright, Rusland expliciet heeft gevraagd zijn invloed aan te wenden, verschijnt Tareq Aziz in de zogeheten Stalintoren aan de Moskouse ringweg, waar Primakovs ministerie van Buitenlandse Zaken is gevestigd.

Of en waarover ze het eens kunnen worden, was vanmiddag nog niet duidelijk. Aziz zou hebben voorgesteld de inspectievluchten boven Irak van de wapencommissie UNSCOM door Russische vliegtuigen te laten controleren, in plaats van Amerikaanse U-2's (die Saddam Hussein uit de lucht dreigt te schieten). Hoe prominent Rusland zich als bemiddelaar wil opwerpen, valt nog te bezien.

In ieder geval blijven de vragen van de nieuwslezer, die in Rusland ook de rol van commentator vervult, overeind: waarom gaat Primakov niet naar Bagdad? Is hij bang dat hij ondanks zijn hartelijke relatie met Saddam Hussein weer niets gedaan krijgt, zoals in 1990? En waarom aarzelt Jeltsin zo om de Russische rol van supermacht in ere te herstellen?

    • Frank Westerman