Vrienden die bekvechten over een wit schilderij

Voorstelling: Kunst van Yazmina Reza door Theater Teneeter. Vertaling: Carel Alphenaar; decor: Sanne Danz; regie: Matthijs Rümke; spelers: Rob Beumer, Rimus Knobel en Chris Tates. Gezien 16/11 Theater Badhuis, Nijmegen.Tournee t/m 24/1. Inl. (024) 360 05 88.

Onverwacht komt de stem van Bob Dylan de voorstelling Kunst door theater Teneeter binnengeneuzeld. 'It's just a simple twist of fate', zingt hij, en dat is een waarheid die in al haar eenvoud volop tragisch is. Het welslagen of mislukken van vriendschap, geluk in de wereld of juist tegenspoed: het is niets dan een gril van het lot.

In het toneelstuk Kunst (1995) van de Frans-Iraanse schrijfster Yazmina Reza stelt een volkomen wit schilderij ter waarde van twee ton de vriendschap tussen twee mannen heftig op de proef. De een, de welgestelde Serge, kocht het; hij ziet rust in het kunstwerk, de witte streepjes op het witte vlak boeien hem. Maar hoe kan dat, witte lijntjes op een wit vlak zien? En helemaal geen kleuren, en zoiets raakt je toch? Onbegrijpelijk!

Zijn vriend Marc voelt zich verraden en vernederd door Serge's aanschaf. Dat uitgerekend Serge zonder Marc's medeweten dit prulwerk, deze abstracte nepkunst aan de muur wil hangen is hem een slag in het gezicht. Het is een verkapte breuk met hem; Serge heeft Marc ingeruild. Dylan zingt over vriendschap: 'Friends arrive and friends disappear.'

Twee maanden geleden zag ik in de Koninklijke Vlaamse Schouwburg in Brussel hetzelfde stuk in de regie van Albert Lubbers. Doordat de spanningsbogen en de accenten anders lagen, ging die voorstelling allereerst over kunst en hoe iemands artistieke voorkeur diepe verbazing en zelfs wonden bij een ander teweeg kan brengen. Kunst als breekijzer.

Bij het Nijmeegse gezelschap Teneeter richt de aandacht zich minder op het kunstwerk, dat lijkt slechts een aanleiding, en meer op het afbrokkelen van een intense vriendschap. Behalve de twee elkaar als kemphanen bevechtende Marc en Serge treedt Ivan op als bemiddelaar; maar de zalvende stem waarmee hij een goedkope verzoening afbedelt, gooit olie op het vuur.

Het dispuut over het kunstwerk ontaardt in een pijnlijk en onthutsend partijtje Ivan-pesten. Want deze in-goede ziel gaat zich binnenkort verliezen in een zenuwslopend huwelijk met een hysterische vrouw. Dat peperen de anderen hem doeltreffend in.

Kunst, vriendschap, vriendschap, kunst: de voorstelling in de regie van Matthijs Rümke slingert zich in een razend tempo voort. De drie acteurs zijn hetzelfde gekleed; scherp gesneden, zwarte kostuums, groene trui eronder. Alleen het pak van de trouwhartige Yvan slobbert om hem heen. Hiermee geeft de regie effectief de broederschap tussen het drietal aan. Ze vormen tezamen een bolwerk. In een wanhopige scène slaat Yvan zijn armen om de beide anderen heen en dwingt hen tot vergeving, maar de twist laait weer op.

Alleen door de abstractie om te toveren tot figuratie kan de honende Marc zich met het witte rechthoek verzoenen. Het lijkt of hij het kunstwerk voorgoed gaat bekladden door de monochrome verzonkenheid ervan met een viltstift aan te tasten. Ik kan de plot niet verraden, dat zou zonde zijn, maar zijn gebaar is even agressief als gericht op het herwinnen van vertrouwen.

Of dat laatste gebeurt, is uiteindelijk ongewis. In de benauwende ruimte van het decor blijven ze aan elkaar overgeleverd. Hun wereld bestaat uit drie houten stoelen, een houten vloer, een gordijn. Serge geeft in zijn slotwoorden toe dat hij alleen door bedrog Marc weer terug kan krijgen. Zo, als lopend over drijfzand, gaan ze de toekomst tegemoet.

Kunst heeft hun vertrouwde wereldbeeld voorgoed dooreen geschud. Dankzij deze voorstelling van Teneeter, voortreffelijk en als aus einem Guss in briljante snelheid gespeeld, beseffen we weer hoe fragiel menselijke verhoudingen zijn. Een wit schilderij is daarin niets anders dan een tijdbom.

    • Kester Freriks