Spontane muziek met Afrikaanse ritmes van Zuidam

Rob Zuidam Festival. Concerten door Kamerkoor Nieuwe Muziek onder leiding van Huub Kerstens, Charlotte Riedijk, sopraan, Gerrie de Vries, mezzo-sopraan en Ananda Sukarlan, piano. Gehoord 13 en 14/11 Theater De Unie Rotterdam. Concert 13/11 herhaald 21/11 042 Nijmegen, 22/11 Conservatorium Maastricht, 23/11 Oosterpoort Groningen en 30/11 Synagoge Den Bosch. Laatste concert opname VPRO voor latere uitzending op Radio 4.

In de zomer van 1970 maakte Steve Reich een studiereis door Afrika. Dit resulteerde in Drumming, een sleutelwerk in de minimal music. Vervolgens ontdekte György Ligeti begin jaren '80 tot zijn niet geringe verbazing dat zijn experimenten met geschakelde ritmepatronen heel gewoon zijn in de volksmuziek in Oeganda. Begin jaren '90 raakte Rob Zuidam, aan wie Theater De Unie een festival wijdde, eveneens in de ban van de in elkaar verwoven ritmisch-melodische patronen. Zuidam viel voor de zang van twee vrouwen in Burundi. Daarnaast transcribeerde hij voor blazersensemble Centraal-Afrikaanse muziek voor houten trompetten, die zich ontwikkelt tot een eigen stuk.

De fascinatie is begrijpelijk, gehoord zijn eigen levendige, spontane muziek op basis van een fysieke ritmiek als de belangrijkste drijfveer. Niet minder opmerkelijk is dat Zuidam deze obsessie weet te verbinden met zijn interesse voor het Renaissance-madrigaal, zoals blijkt uit Calligramme/il pleut naar Apollinaire met aanstekelijk enthousiasme stuwend voorgedragen door de sopranen Charlotte Riedijk en Gerrie de Vries. Monteverdi's langere lijnen en schurende dissonanten brengen hier meer diepte aan, het grappige pingpongspel van de Afrikaanse staccatoritmen past bij de even geestige, lichtvoetige tekst.

Zuidams eclecticisme kent geen grenzen: hij zapt de westerse muziekgeschiedenis af van Gesualdo tot Tsjaikofski, van Monteverdi tot Skrjabin, nog afgezien van rock, pop en salsa. Een andersoortige invloed betreft de zelfkant van de samenleving. De inspiratie voor zijn vocaal octet Nella Cittá Dolente naar teksten van Dante en Rimbaud vond hij in de New-Yorkse metro. In dat ondergronds inferno stuitte hij op een zwerver met afgehakte benen en etterende zweren, zoals ook verderop de meeste mensen hem meer dood dan levend leken. De lengte van Zuidams moderne madrigaal staat gelijk aan die van een rit met de expresse-trein van 86th Street naar Grand Central. Helaas moesten wij al op een derde uitstappen, omdat de inkt van het werk nog nat was; het toegewijde Kamerkoor Nieuwe Muziek hoopt tijdens de tournee de muziek in zijn geheel te kunnen uitvoeren. Merkwaardigerwijs klonk wat nu werd uitgevoerd op een tekst als 'De duistere lucht verloste de aardse schepselen van hun gezwoeg' in het geheel niet duister, maar eerder esthetisch luchtig, ruimtelijk fraai.

Zelfkritiek toont de componist in zijn herziene versie van Les Murs naar een toneelstuk van Bernard-Marie Koltés, waarin een gevangene zijn bewaker te slim af is door over het dak te vluchten. De oorspronkelijke opzet van dit zangduet met twee trompetten bracht hij terug tot het vocale duet, waar hij de instrumenten bij nader inzien eerder afleidend dan versterkend vond werken.

Vrijdagavond klonk Pancho Villa op een tekst van de gelijknamige Mexicaanse revolutionair en Ambrose Bierce voor mezzosopraan en piano. Het heeft de schwung van een delirisch gezang uit Messiaens Harawi-cyclus. In dergelijke opzwepende muziek met roffelen tegen het borstbeen is Zuidam op zijn best. Het is alsof de geritmiseerd verknipte taal als vanzelf in de mondholte ontstaat en slechts hoeft te ontsnappen om het publiek in vuur en vlam te zetten.

Jammer dat Zuidams pianomuziek die kwaliteit veel minder bezit. Wat niet wegneemt dat jeugdige pianisten vrijdagavond veel plezier beleefden aan de cyclus Easy Meat, gecomponeerd in opdracht van Zuidams neefje Remco voor een muziekschooluitvoering in Maassluis. Het gaat mij te schetsmatig door de muziekgeschiedenis heen. Juist omdat op hetzelfde concert Ananda Sukarlan heel geconcentreerd Skrjabins Vers la flamme voordroeg, werd het verschil tussen aaneengeregen flarden en een muziekwerk uit één stuk pijnlijk duidelijk.

    • Ernst Vermeulen