Muren voor de Brandenburger Tor; Vier nieuwe voorstellen voor een holocaustmonument in Duitsland

ROTTERDAM, 17 NOV. In Berlijn zijn gisteren de vier finalisten bekendgemaakt van de ontwerpwedstrijd voor een nationaal holocaustmonument, dat in Berlijn moet komen ter nagedachtenis van de joden die tijdens de Tweede Wereldoorlog om het leven kwamen. De finalisten zijn Peter Eisenman en Richard Serra (New York), Jochen Gerz (Parijs), Daniel Libeskind (Berlijn) en Gesine Weinmiller (eveneens Berlijn).

Het is de tweede keer dat er een wedstrijd voor een holocaustmonument in Berlijn is uitgeschreven. Het winnende ontwerp van de eerste wedstrijd, waaraan honderden kunstenaars deelnamen, werd twee jaar geleden getroffen door een veto van bondskanselier Kohl. Een Berlijns kunstenaarscollectief onder leiding van Christiane Jackob-Marks ontwierp het 'Monument voor de vermoorde Europese joden' dat ten zuiden van de Brandenburger Tor moest komen, op de plaats waar Hitler zijn bunker had. Het eerste ontwerp was een antracietkleurige, schuinoplopende betonnen grafsteen van honderd bij honderd meter en zeven meter hoog, waarin de namen van zes miljoen vermoorde joden zouden worden gegraveerd.

Het ontwerp was aanleiding voor felle protesten van verschillende zijden. Tegenstanders noemden het een 'monstrueuze grafplaat'. Architecten, joodse leiders en politici ruzieden over de vraag of ook de namen van andere dan joodse slachtoffers van het nazi-regime, zoals zigeuners en homoseksuelen, op het monument moesten komen. Sommige critici betoogden dat het gebouw voor de Rijksdag, waarheen de Duitse regering in 1999 verhuist, moest komen te staan. Kohl sprak daarop zijn veto uit en er werd een nieuwe wedstrijd uitgeschreven.

Een commissie bestaande uit vertegenwoordigers van de regering, de Berlijnse senaat en de bevolking heeft de huidige vier finalisten gekozen uit een groep van negentien internationale kunstenaars en architecten die was uitgenodigd deel te nemen aan de wedstrijd. Ondanks de lange voorgeschiedenis verschillen de nieuwe plannen in essentie niet van het oude plan: een monument ter nagedachtenis van de joodse slachtoffers van de oorlog dat ten zuiden van de Brandenburger Tor komt.

Het ontwerp van de architect Eisenman en beeldend kunstenaar Serra voorziet in een joodse begraafplaats, met vierduizend betonnen stenen die op iets minder dan een meter afstand van elkaar staan. Beeldend kunstenaar Gerz wil 39 palen plaatsen, met daarop het woord 'waarom' in 39 talen - in een bezoekerscentrum kunnen bezoekers hun verklaring voor de holocaust opschrijven. Architect Liebeskind ontwierp een aantal ruwe muren met de omvang van de Rijksdag. Ook beeldend kunstenaar/architect Weinmiller gebruikt muren: als haar ontwerp wint kunnen bezoekers wandelen over een plein met achttien kriskras geplaatste wanden. De winnaar wordt in januari bekendgemaakt. Bouwwerkzaamheden moeten een jaar later beginnnen.