Intrige niet over boeken maar over macht

In Moskou struikelen hervormers over een voorschot op een boek - of ging het misschien om elegant gepresenteerde steekpenningen?

MOSKOU, 17 NOV. Smalend worden ze 'de Schrijversbond' genoemd, het clubje markthervormers dat samen met vice-premier Anatoli Tsjoebais een boek over privatisering in Rusland schrijft. Zeker, de auteurs zijn stuk voor stuk ingewijden, die uit de eerste hand kunnen vertellen hoe zij de afgelopen vijf jaar de soms schaamteloze uitverkoop van Russisch staatseigendom hebben geleid.

Maar is hun manuscript 'Het Resultaat van de Privatisering' nu werkelijk zo commercieel aantrekkelijk dat een uitgever ééneneenkwart miljoen gulden over heeft voor de 'exclusieve rechten'? Per persoon is de zeven schrijvers (voor het produceren van twee hoofdstukken elk) een voorschot van 175.000 gulden beloofd. Naar internationale maatstaven is dat verdacht hoog, naar Russische domweg excessief. Tenzij deze voorschotten elegant gepresenteerde steekpenningen zijn.

De werkelijke intrige gaat niet over boeken, maar over macht. De gevecht op leven en dood tussen de hervormers in de Russische regering, die zeggen het tijdperk van de schimmige Kremlin-deals te willen beëindigen, en de garde van puissant rijke bankiers, die de staat gebruiken als een verlengstuk van hun belangen - dat zou een bestseller opleveren.

Het boekschandaal is slechts een aflevering in dit feuilleton. Drie van de zeven co-auteurs zijn door Jeltsin per decreet van hun sleutelposities verwijderd. Tsjoebais moest door de knieën (“Het voorschot was hoog, dat klopt, ik geef het toe.”) maar kwam er voorlopig vanaf met een presidentiële berisping. Een andere co-auteur, Alfred Koch, was drie maanden geleden al ontslagen als toezichthouder bij de privatisering.

Koch is een geval apart, omdat hij deze zomer al een voorschot van twee ton had ontvangen voor een eigen boek over, jawel, hetzelfde onderwerp. Als hoofd van het Comité voor Staatseigendom zag deze bondgenoot van Tsjoebais in juli toe op de verkoop van staatsaandelen in het telecombedrijf Svjazinvest en de metaalgigant Norilsk Nikkel.

Alom werd deze veiling van staatsbezit geprezen als een breuk met het verleden. De jonge vice-premier Boris Nemtsov kondigde het einde aan van de bankiersoligarchie in Rusland en “het bandietenkapitalisme”, want voor het eerst zou er niet zijn gesjoemeld. Nee, de hoogste bieder - de Uneximbank - had in een open en eerlijke competitie gewonnen.

Verliezer was Boris Berezovski (met een door het zakenblad Forbes geschat vermogen van 6,8 miljard gulden), die zijn enorme zakenimperium graag had uitgebreid met belangen in de telecomsector. Samen met zes andere bankiers had Berezovski vorig jaar de herverkiezing van Jeltsin gefinancierd, in ruil waarvoor hij was benoemd tot veiligheidsadviseur van de president. Via de door hem gecontroleerde media ontketende Berezovski vervolgens een hetze tegen markthervormers als Nemtsov en Koch. Een van 'zijn' kranten onthulde dat de laatste twee ton had ontvangen voor een boek dat tot op de dag van vandaag niet is verschenen. Koch verscheen op tv, bladerend door een manuscript getiteld 'Privatisering in Rusland: Economie en Politiek' en zei schaapachtig: “Ik ben mijn deel van de verplichtingen nagekomen. Ik neem aan dat de uitgever van plan is het te publiceren.”

The Financial Times onthulde vervolgens dat het hoge voorschot afkomstig was van een Zwisterse boekhouder, die ook de belangen van Uneximbank in Zwisterland behartigt. Koch werd door Jeltsin ontslagen met het verwijt dat hij zijn post had misbruikt om bepaalde partijen (lees: de Uneximbank) te begunstigen. Berezovski bleef aan als presidentieel adviseur, totdat ook hij begin deze maand zijn congé kreeg. Nu richtte de tycoon zijn gifpijlen op Jeltsins rechterhand, Anatoli Tsjoebais. Die zou hem hebben toevertrouwd, zo zei Berezovski op samenzweerderstoon: “Ik kan Jeltsin om het even welk decreet laten tekenen.'

Vorige week onthulde Berezovski's Novaja Gazeta de hoge honoraria van Tsjoebais en diens schrijverscollectief. De uitgever, de Segodnja-pers, liet in een verklaring weten 1.250.000 gulden “een beschaafd en redelijk” voorschot te vinden voor dit technische werkje. Kregen niet ook Nelson Mandela, Margaret Thatcher en Helmut Kohl miljoenencontracten aangeboden voor hun memoires? Een slap verweer. Want wie heeft er gehoord van Maksim Bojko, Pjotr Mostovoi en Aleksandr Kazakov? En wat heeft Alfred Koch te zoeken in dit rijtje auteurs? Die had toch al een eigen manuscript over de privatisering ingeleverd?

Een niet onbelangrijk detail is dat de Segodnja-pers gelieerd is aan de machtige Uneximbank. Waarmee de vraag gerechtvaardigd lijkt: Wie bepaalt de economische koers van Rusland - een handvol jonge markthervormers in de regering, of een handvol bankiers?