VVD-leider Frits Bolkestein over Lubbers, Kok en het premierschap;'Zij hebben de man, wij hebben de inhoud'

VVD-leider Bolkestein reisde onlangs door Azië om collega- liberalen te ontmoeten. Ver van het Neder- landse politieke toneel gaat hij in op de vraag die de verkiezings- campagne dreigt te domineren: Kok of Bolkestein? Hij worstelt met zijn imago, maar is beschikbaar voor de functie van premier. 'Mag ik zeggen dat het misschien niet zo moeilijk is om premier te zijn in Nederland?'

Nooit je koffertje uit handen geven'', mompelt Frits Bolkestein nog voor zich uit, maar er is al niets meer aan te doen. De autoriteiten in Taiwan verwelkomen de VVD-leider als een officiële gast, en officiële gasten dragen hun eigen bagage niet. Dat de president van de Liberale Internationale op zijn reizen al meermalen zijn koffer is kwijtgeraakt en die daarom niet uit handen wil geven, is voor de Taiwanezen die hem opwachten ondenkbaar. Hij wordt naar een gereedstaande limousine geleid, zijn koffer wordt aan een junior-diplomaat overgelaten.

Even ondenkbaar voor Taiwanese autoriteiten is dat deze Minister, Prime Minister en Mister President, zoals Bolkestein geregeld wordt aangesproken, uitgebreid met de oppositie praat. Maar dat laat de Nederlandse gast zich níet ontnemen. De Liberale Internationale is een vereniging van 85 partijen en Bolkestein bezoekt Oost-Azië om contact te leggen met gelijkgezinden. En of die nu door de regering worden gedwarsboomd, zoals in Taiwan, in kleine, raamloze kantoortjes huizen, zoals in Hongkong, of copieuze lunches in dure restaurants aanbieden, zoals in Zuid-Korea, maakt hem niet uit. Bolkestein omschrijft zichzelf als 'handelsreiziger van het liberalisme', en dan moet je soms je voet tussen de deur zetten.

Bolkestein is de helft van een duo - of beter gezegd: duel - dat de verkiezingscampagne dreigt te gaan domineren. Bolkestein versus Kok; zo wordt een half jaar voor 6 mei de keuze in Nederland vaak samengevat. Een keuze die in de opiniepeilingen ten nadele van de VVD-leider uitvalt. Het 'Bolkestein-effect' van enkele jaren geleden begint plaats te maken voor een 'Kok-effect'.

Nog niet zo heel lang geleden gold de 'intellectueel' Bolkestein als smaakmaker in de Nederlandse politiek. Hij maakte debatten los, trok publiciteit en bezorgde zijn partij ongekende groei. Maar nu de verkiezingen van volgend jaar dichterbij komen, is de 'premier van alle Nederlanders' zo populair dat (volgens een recente opiniepeiling van de Volkskrant) meer dan vijftig procent van de kiezers Kok ook bij een volgend kabinet als premier wil. Bolkestein scoort als kandidaat-premier slechts negen procent. Waar hun twee partijen elkaar in evenwicht houden, kan dit grote verschil tussen de populariteit van de partijleiders de verkiezingsuitslag beslissend beïnvloeden.

De relatie tussen Bolkestein en de kiezer is een vreemde. De VVD-leider wordt geprezen voor het aan de orde stellen van gevoelige kwesties, voor het 'zeggen waar het op staat'. Maar voor de positie van minister-president zou hij weer te arrogant zijn, zo wijzen de peilingen uit. Te koud en te dwars. Hij zou mensen verdelen in plaats van bij elkaar brengen.

In het buitenland zou een premier Bolkestein Nederland uitstekend vertegenwoordigen. Zo blijkt in Azië. Hij spreekt goed Engels (en nog een reeks andere talen), weet zich als een diplomaat te gedragen, eet probleemloos met stokjes en kan over elk van de landen die hij bezoekt, enkele schrijvers citeren. Maar dat zijn geen eigenschappen die een kandidaat-premier in Nederland stemmen opleveren. Zijn strijd met Kok is Shell tegen de FNV, en in de kiezersgunst legt de multinational het dan af. Meer in het algemeen lijkt Nederland zelfs een beetje moe van de VVD-voorman te worden. Daar heb je Bolkestein weer, heet het steeds vaker wanneer hij iets zegt.

Persiflage

Hoewel de VVD-voorman zegt niet na te denken over hoe hij 'overkomt' - politici van het kaliber Kok en Bolkestein houden zich daar openlijk nooit mee bezig - blijkt hij er wel degelijk mee te worstelen. Zo telefoneert hij vanuit Seoul met zijn woordvoerder, niet alleen om de laatste opiniecijfers te vernemen, maar ook om te horen hoe het maandblad Onze Wereld heeft gereageerd op een klacht over de kop boven een vraaggesprek met de VVD-leider. 'Kinderarbeid draagt bij aan de welvaart', meldde het blad in het novembernummer. Het verzond persberichten om andere media op dit nieuws te attenderen. Enkele kranten namen het over. Bolkestein vindt het “ontmoedigend dat een tijdschrift als Onze Wereld een kop zet boven een interview dat een persiflage is van wat ik heb gezegd”.

Even ontstemd was de man die de media zo goed heet te bespelen, over Journaal-verslaggeefster Margriet Brandsma. Vorige maand leidde zij een item over Bolkesteins uitspraken over Iraakse asielzoekers in met de mededeling dat 'Bolkestein weer op verkiezingspad' was. “Een interpretatie”, vindt Bolkestein. “Ik zou zeggen: vertel ons gewoon het nieuws.” De 'koopman-politicus' geldt als iemand die soeverein standpunten inneemt, waar collega-politici dan gedwongen worden op te reageren. Maar hij bespeurt dat de ontvangst van wát hij zegt steeds meer wordt gekleurd door het feit dat híj het zegt. En hij weet niet wat hij eraan kan doen. “Ik krijg vaak te horen: 'U maakt de indruk dat...' en dan komt er een of ander oordeel. Hoe kan ik me daartegen verweren?”

Het is te wijten, meent Bolkestein, aan de consensusvorming in de Nederlandse politiek. Als er op een gegeven moment een beeld is ontstaan - bijvoorbeeld 'Bolkestein speelt op onderbuikgevoelens in' - trekt niemand dat meer in twijfel. “Als er een begrip opduikt, praat iedereen ineens over dat begrip, zonder dat het noodzakelijk iets te maken heeft met de werkelijkheid. Neem het poldermodel, wat is dat nou in hemelsnaam? Als je gaat analyseren wat het nou precies betekent, moet je teruggaan naar het begin van de jaren tachtig. Toen de uitkeringen werden verlaagd, de salarissen werden verlaagd, de vakbonden protesteerden en Wim Kok de regering beschuldigde van misleiding... Dus elke suggestie dat het poldermodel iets te maken heeft met 'samen onderweg' zijn - no sir!”

Bolkestein komt nog eens terug op die consensusvorming, als hem wordt gevraagd naar de populariteit van zijn concurrent, premier Kok. Meer dan vijftig procent steun voor een voortgezet premierschap, dat is een bijna heiligverklaring. Bolkesteins reactie: iedereen weet dat de zittende premier in Nederland altijd soortgelijke cijfers krijgt. Daar is zelfs een woord voor: premierbonus.

“Toen Lubbers premier werd was hij ook onaantastbaar, on-aan-tast-baar. Dat is op zichzelf natuurlijk wel interessant, als je de loopbaan van Lubbers aanschouwt. Als minister van Economische Zaken heeft hij geen bijzondere indruk gemaakt, als fractievoorzitter evenmin. In de kruisrakettendiscussie vond ik hem nogal aarzelend, er ging geen leiderschap van hem uit. Als minister-president was hij in het begin ook niet zo geweldig. Ik vond het eerste kabinet-Lubbers goed, maar het tweede alweer minder en het derde slecht. Hijzelf is natuurlijk wel gegroeid, ook in aanzien. Der Macher werd hij genoemd. Maar vervolgens is hij in ongehoord snel tempo afgebladderd. Waar ligt dat nou aan? Hij had diezelfde fraaie populariteitscijfers die Kok nu heeft. Hoe kan het gebeuren dat de Nederlandse politieke mening zo snel verandert? Er heerst consensus, maar op een gegeven moment wijzigt die zich ineens en dan is er meteen weer een nieuwe consensus. De publieke opinie is vluchtig.”

Brugfunctie

Bolkestein is hardop aan het nadenken. Hij strekt af en toe de armen uit naast zijn lichaam, alsof hij zijn manchetten onder de mouwen van zijn jasje uit wil trekken. Hetzelfde gebaar maakt hij, schijnbaar zonder dat zelf te weten, als hij ongeduldig begint te worden, bijvoorbeeld tijdens enkele beleefdheidsbezoeken aan hoogwaardigheidsbekleders. De vraag luidt: Is Lubbers als premier dan overschat?

“Ja.” Slokje thee. “Ik denk het wel. In de Nederlandse politiek ben je al snel een hele vent. Lubbers had een paar blinde vlekken. Taal, daar wist hij niet goed mee om te gaan. Hij had een blinde vlek voor het staatsrecht. Die Koeweit-affaire was daar een illustratie van. En de derde blinde vlek is buitenlandse politiek: hij heeft inzake de Duitse hereniging de verkeerde weg gekozen. En hij heeft gezegd dat er met Saddam Hussein over van alles was te spreken mits de Nederlandse gijzelaars maar vrijkwamen. Beide zijn betrekkelijk ernstige mistaxaties.”

Nederland levert nu slag om de kandidatuur van Wim Duisenberg als president van de Europese Centrale Bank; wat Lubbers betreft is het volgens Bolkestein maar goed ook dat diens kandidatuur voor internationale functies (voorzitter van de Europese Commissie en secretaris-generaal van de NAVO) is getorpedeerd. Niemand weersprak minister Van Mierlo van Buitenlandse Zaken toen hij Lubbers bij diens kandidatuur voor de NAVO presenteerde als “het beste wat wij in huis hebben”. Dat is volgens Bolkestein niet genoeg.

“Lubbers is een man die heel goed in tune is met zijn omgeving, maar niet weet wat hij wil. In Nederland coalitieland heb je dat laatste ook minder nodig. Nederlanders praten altijd over een brugfunctie. Nu kun je met een brug veel, bijvoorbeeld erover lopen, maar je komt er niet ver mee in een internationale functie waar je invloed moet uitoefenen. Ik wil graag zeggen dat ik persoonlijk nooit enig probleem heb gehad met Ruud Lubbers. Maar als je geïsoleerd bent, en dat ben je als secretaris-generaal van de NAVO of voorzitter van de Commissie, moet je natuurlijk precies weten wat je wilt. Jacques Delors wist het precies. Ik ben het vaak niet met hem eens geweest, maar Delors was een toonaangevende voorzitter van de Europese Commissie. Ik denk dat als Lubbers in Brussel had gezeten, het zijn Waterloo was geworden.”

Afzonderlijke belangen

De vraag rijst dan of Kok als premier ook overschat wordt. Maar over de zittende premier heeft de VVD-leider louter lof. “Ik heb me altijd loffelijk uitgelaten over Kok en dat meen ik ook. Hij heeft zich op overtuigende wijze weten te verheffen boven de afzonderlijke belangen van de drie coalitiepartijen. Als Kok zich in dit kabinet zou hebben opgesteld als Lubbers in zijn kabinetten of Den Uyl in de jaren zeventig, dan zou dit kabinet de eindstreep misschien niet hebben gehaald. In elk geval zou voortzetting toch niet zo waarschijnlijk zijn geweest. Kok heeft iedereen in zijn waarde gelaten.”

Met een zo populaire premier als opponent in de verkiezingsstrijd heeft Bolkestein wel een formidabel probleem. Hij geeft het zelf toe. “De peilingen zijn betrekkelijk stabiel, maar dat neemt niet weg dat je over het laatste half jaar een lichte, maar gestage stijging ziet van de PvdA. Ze zijn nu de grootste partij en ik denk dat ze dat zullen vasthouden en zelfs bestendigen. Dat is natuurlijk het gevolg van de premierbonus. Ik denk dat het nog steeds mogelijk is dat de VVD de grootste partij wordt bij de komende verkiezingen, maar zeker is het allerminst.”

Juist het verschil in de persoonlijke populariteit van Kok en Bolkestein kan de doorslag geven. Zelfs in zijn eigen VVD wordt Kok als premier geschikter geacht dan Bolkestein. De VVD-leider wil daarom in het midden laten of hij eigenlijk wel premier wordt wanneer zijn partij na de verkiezingen de grootste zou zijn. Pas afgelopen zomer antwoordde hij 'ja' op een vraag of hij beschikbaar was voor het premierschap. En dan alleen nog omdat de vraag, in een televisieprogramma, uitsluitend met ja of nee mocht worden beantwoord. Binnen de VVD wordt niet uitgesloten dat wanneer de liberalen nipt van de PvdA zouden winnen, Kok toch premier zou mogen blijven. Kan Bolkestein de kiezer meer duidelijkheid geven?

“Het probleem doet zich alleen voor als mijn partij op overtuigende wijze de grootste wordt. Eén zetel meer is niet overtuigend, al is het ook dan nog steeds onze mening dat volgens de traditie de grootste partij het eerste aan bod komt om de premier aan te wijzen. Ik heb in het verleden gezegd, en ik herhaal dat hier, dat in het geval onze partij de grootste wordt, ik beschikbaar ben als premier. Er zijn ook anderen die het zouden kunnen. Mag ik zeggen dat het misschien niet zo moeilijk is om premier te zijn in Nederland? De moeilijkheidsgraad wordt overschat. Vergeet niet dat de premier geen departement te leiden heeft. Ik denk dat het moeilijker is om minister van Volksgezondheid te zijn dan premier van een kabinet.”

Het premierschap niet zo moeilijk? Dan gaat het verhaal dat 'de intellectueel' Bolkestein geen premier zou willen worden omdat hij zo graag leest en toneelvoorstellingen bezoekt, dus in elk geval niet op. Klopt, zegt Bolkestein. Ook weer zo'n beeld waarover consensus bestaat. “Ik zou meer tijd hebben voor het toneel, mij dunkt, als premier dan als minister van Justitie of van Buitenlandse Zaken. Vooral Justitie en Volksgezondheid zijn grote departementen met moeilijke problemen. De premier moet natuurlijk arbitreren en zo, maar hij staat toch op zekere afstand van wat wij bij Shell de coalface noemden. Die kerels met helmen op, grote laarzen aan en stof in hun longen, dat zijn de mensen die het moeten doen - dat zijn Els Borst en Winnie Sorgdrager. Premier zijn is absoluut geen hondenbaan. Het is buitengewoon boeiend. Bovendien speel je een rol in de Europese politiek. Of het ook mijn ambitie is, hangt af van de uitslag van de verkiezingen.”

Beauty contest

De PvdA-strategen zullen blij zijn: Bolkestein vindt het premierschap boeiend. Dat betekent dat er iets te kiezen is op 6 mei. Fractievoorzitter Wallage heeft al herhaaldelijk gezegd dat wie Kok als premier wil houden, gewoon PvdA moet stemmen, ongeacht of hij wel of niet wat met de PvdA-ideeën op heeft. Bolkestein vindt dat 'jammer' en zal zich ertegen blijven verzetten. Maar hij beseft dat als collega's en de media de verkiezingen blijven voorstellen als een 'beauty contest', hij daartegen weinig kan doen. Wat hem betreft moeten de verkiezingen gaan zoals het staatsrecht voorschrijft: tussen partijen. Al is het maar uit eigenbelang. “De enige troef van de PvdA is Kok. Als ze het van hun programma moeten hebben, dan redden ze het niet. Onze troef is wat wij wíllen. De PvdA heeft dan misschien de man, wij hebben de inhoud.”

Kok zelf heeft al gezegd dat hij niet onder een premier Bolkestein minister wil zijn. Is het dus niet ook de minister-president zelf die de 'beauty contest' opport? “Ik vind dat begrijpelijk. Niemand kan verwachten dat iemand die vier jaar lang eerste viool heeft gespeeld, vervolgens op de piccolo gaat blazen. Het ongelukkige precedent van Den Uyl als minister in het kabinet-Van Agt geeft aan wat de risico's zijn. Het is te veel gevraagd om iemand een dergelijke rolwisseling te laten ondergaan.”

Dat wil niet zeggen, meent Bolkestein, dat de PvdA niet zou willen regeren met een VVD die groter is dan zijzelf. “Sommigen zeggen dat wel, maar niet de leiding van die partij. Waarom zouden ze ook? Tenslotte hebben ze met het CDA geregeerd toen dat de grootste partij was. Ik vind ook dat er iets onredelijks inzit om te zeggen: wij regeren niet tenzij wij de grootste partij zijn. Dat past niet in de Nederlandse verhoudingen.”

Onder de lampionnen in de tuin van Siebe Schuur, hoofd van de Nederlandse handelsmissie in Taiwan, verzamelt zich bij het vallen van de avond tout Taipei. Een receptie te zijner ere. Mannen komen naar hem toe om hem aan te raken, de hand te schudden, op de schouder te slaan. Nou houdt de geëerde gast helemaal niet van small talk, dus vraagt hij zijn gesprekspartners naar hun mening over het allengs democratischer wordende Taiwan. Hij krijgt verhalen terug over de productie van beeldschermen, verwarmingsinstallaties en bankieren. En meer dan eens schalt het door de heuvels boven Taipei: “Anders zie ik u alleen maar op de tv. Wat leuk om u eens in het wild te zien!” Bolkestein is weer thuis.