Turkije; Atatürk, de belangrijkste man van deze eeuw

Ankara, 15 NOV. Hoe groot de devotie nog steeds is voor de grote leider Atatürk, de oprichter in 1923 van de Turkse republiek, heeft Turkije deze week opnieuw duidelijk gemaakt. Zeker 680.000 mensen bezochten maandag Anitkabir, het mausoleum waar hij begraven ligt, in het hart van de Turkse hoofdstad Ankara.

Op die dag was het 59 jaar geleden, om vijf over negen in de morgen, dat Atatürk overleed in het Dolmabahçe paleis in Istanbul. De klokken in dit inmiddels tot museum ingerichte paleis staan uit respect voor de Turkse hervormer sinds dat tijdstip stil.

Het monumentale Dolmabahçe paleis aan de Bosporus is al jarenlang een soort bedevaartsoord, en met name de kamer waar Atatürk zijn laatste uren doorbracht. Het is de plek waar ouders hun kinderen mee naartoe nemen om hen ervan te doorgronden waar ze het moderne, Westers georiënteerde Turkije aan te danken hadden waarin ze opgroeiden - een idee dat er vanaf de eerste klas van de lagere school tot vervelens toe bij de jeugd wordt ingehamerd.

Na het gereedkomen van zijn mausoleum werd Atatürk naar Ankara overgebracht, een slaperige provinciestad op bijna 1000 meter hoogte in Centraal-Anatolië, tot het door hem tot nieuwe hoofdstad werd uitgeroepen. Hij brak niet alleen ideologisch maar ook fysiek met het Ottomaanse rijk.

Atatürk is tot op de dag vandaag de mentor en de gids van het overgrote deel van Turkse volk. Hij is de schepper van de seculiere Turkse republiek, en van de nationale ideologie van een staat, een volk, een natie. Maar hij is meer, zo schreef een van Turkse kranten op zijn sterfdag: “Atatürk is tevens de vader van de bevrijdingsbewegingen in de wereld.” De Turkse vrijheidsoorlog, aansluitend op de Eerste Wereldoorlog, wordt als het symbool gezien van wat een natie kan bereiken als het massaal in verzet komt tegen de wereldmachten. “Mannen als Gandhi en Nehru, evenals andere verzetsleiders, hebben toegegeven dat ze door de bevrijdingsstrijd in Anatolië werden geïnspireerd”, aldus het commentaar.

De lijn wordt doorgetrokken naar het heden. “Atatürk streed tevens tegen kolonialisme en imperialisme. Is de grondgedachte van de nieuwe wereldorde, die we nu gestalte proberen te geven, immers niet gebasserd op dat idee: gelijkheid van alle landen?” Met andere woorden: Niemand kan betwisten dat Atatürk een van de leidende staatslieden is van deze eeuw.

Het Amerikaanse weekblad Time biedt de Turken nu een uitlaatklep voor die gevoelens van trots. Het blad lanceerde eerder dit jaar een campagne - die tot het einde van het jaar doorloopt - waarin de lezers wordt gevraagd om de 'leidende figuren' van deze eeuw te kiezen, aan de hand van verschillende categorieën. De populaire Turkse kranten riepen hun lezers onmiddellijk op om via brieven, de fax of e-mailberichten Atatürk internationaal voor het voetlicht te brengen. Met als gevolg dat de telefoonlijnen met Chicago, waar de registratie plaatsheeft, op sommige dagen urenlang geblokkeerd zijn door de hausse aan nominatiebevelen vanuit Turkije.

Tegelijkertijd organiseerden tal van burgerorganisatie in het land, als de vereniging ter bewaking van het erfgoed Atatürk, hun eigen campagnes. Bijvoorbeeld in Istanbul staan kraampjes in drukke winkelstraten, waar mensen hun adhesiebetuigen kunnen deponeren. Ook de gemeenten verlenen die sevice. Eveneens wordt in bedrijven, ziekenhuizen en op scholen druk gelobbied om Atatürk bovenaan de lijsten van Time te brengen. En de Turkse vervoersbedrijven stellen hun diensten gratis ter beschikking om de brieven naar de andere kant van de Oceaan te vervoeren.

Om de nominatiestroom vanuit Turkije enigszins te kanaliseren, besloot Time deze week om Atatürk nog slechts in twee categorieën toe te staan: leiders en helden. Op beide lijsten staat hij bovenaan: met respectievelijk 691.935 en 1.028695 aanbevelingen. In die eerste categorie wordt hij op de voet gevolgd door Churchil met 637.591 nominaties. Turkse media schrijven dat Churchil juist vanuit het rivaliserende buurland Griekenland wordt getipt, om zo te voorkomen dat Atatürk wordt uitgeroepen tot de staatsman van deze eeuw.

De obsessie waarmee Turkije zich op de campagne in Time werpt heeft ook te maken met de tijdgeest in het land: de polarisatie tussen de seculiere meerderheid en de aanhangers van de politieke islam. Uit angst voor de sluipende islamisering van het land dwongen de militairen, de beschermers van het erfgoed van Atatürk, in juni de moslim-fundamentalistische regering na ruim elf maanden tot aftreden. De secularisten nemen nu weer bezit van het Turkije. En men bedient zich daarbij van Atatürk, als het symbool van de Westerse waarden en normen en de scheiding van kerk en staat. De kroon op dat werk zou een portret zijn van de Turkse hervormer op het omslagblad van Time, onder de kop “Atatürk, de belangrijkste man van deze eeuw”.