Menem ziet beleid als 'door God gegeven'

Sinds twee jaar is het oorlog tussen Zulema Yoma Menem en de man die haar uit zijn paleis heeft verstoten. “De president weigert zich als vader te gedragen. Maar ik zal strijden tot hij erkent dat onze zoon is vermoord.” Een vrouw in de schaduw van het peronisme.

BUENOS AIRES, 15 NOV. Zulema Yoma Menem is in de vijftig. Maar het lichaam dat de woonkamer binnenstapt is teruggeopereerd tot dat van een meisje van twintig. “Steeds mooier, steeds jonger, mevrouw Yoma”. “Ach moedertje dat is de strijd. Pijn verjongt, wist je dat?”

Zulema ploft neer op haar witte sofa. In rad tempo begint ze te praten. Over de bloedsporen op de kleren van haar zoon. Hoe de rechter heel gemeen de bewijzen verdoezelt. Hoe hij maar niet wil erkennen dat in de romp van Carlito's helikopter echte kogelgaten zaten. “Ay mammacita, het is een gevecht dat het diepst van de ziel van een moeder raakt.”

Het verhaal is als volgt. Negenentwintig jaar geleden kreeg het Syrische immigranten-echtpaar Zulema en Carlos Menem een zoon. Ze doopten hem Carlitos. Twee jaar later kwam er een dochter, Zulemita. In 1989 won Carlos Menem het presidentschap van Argentinië voor de peronistische partij. Een paar maanden later zet hij vrouw en kinderen het presidentiële paleis uit. Hij vraagt een scheiding aan, maar breekt de banden nooit helemaal af.

Rijk voorzien van presidentiële fondsen begint Carlos Junior een leven van vrouwen en champagne. Hij wil autocoureur worden. Laat voor de rally van Argentinië in 1993 een raceauto per vliegtuig uit Engeland importeren. Maar het lukt hem niet zich te klassificeren. Een jaar later stapt hij over op een ander speeltje. Een Bell-helikopter van een miljoen dollar. In maart 1995 stort hij neer. De autoriteiten zeggen dat de dood van Carlos Junior een ongeluk was. Maar moeder Zulema is ervan overtuigd dat het gaat om een “aanslag van de mafia op de zoon van de president”.

Waarom is zij er zo van overtuigd dat het een aanslag was? “Liefje, alles wijst erop”. Even komen er tranen in haar ogen. “Sorry”, zegt ze “het zou dezer dagen de verjaardag van Carlitos zijn.” Als een eenzame prinses waart ze door haar huis met gouden kranen. Gewond door een man die nooit interesse in haar heeft getoond: 'Ik verkoop haar niet eens, ik doe haar gratis cadeau', was een gevleugelde uitspraak van de scheidende echtgenoot. “Het enige dat Carlos Menem interesseert is de politiek”, zegt Zulema weggedoken in de kussens. Toch is haar huis één grote fototentoonstelling van de man die haar afwijst. Menem met Carlitos. Menem met Zulemita. Menem en Zulema met de kinderen. Steeds weer die bakkebaarden. Tot in de wc.

“De enige verklaring die ik heb voor de houding van de president is dat hij omsloten wordt door mensen die hem niet willen informeren”, zegt Zulema. De afgelopen twee jaar heeft ze alles gedaan de aandacht van Menem te trekken op de doodsoorzaak van hun zoon. Ze verschijnt in televisieprogramma's. Heeft zich drie dagen vastgeketend aan de poort van de rechtbank. Drukt ansichtkaarten met daarop Carlitos in coureursuniform en het favoriete gebed van Menem. Maar de president blijft halsstarrig weigeren ook maar een woord aan de dood van Carlitos vuil te maken.

“Zo is hij altijd geweest”, zegt Zulema. “De president heeft nooit kunnen accepteren als er iets niet deugde.” Ze slaakt een zucht en druppelt zoetstof in haar met edelstenen ingelegde kopje arabische thee. “In zijn paleis heeft hij zich omgeven met corrupte mensen. Dat is ook de reden dat hij me weggestuurd heeft: omdat ik hem wees op de corruptie van zijn omgeving. En hij dat niet wilde accepteren.”

Nu bestaat die 'omgeving' van Menem inderdaad uit een bont gezelschap van duistere industriëlen, twijfelachtige actrices en schimmige raadgevers. Maar ook de kapper, de diëtist en de waarzegster maken fundamenteel onderdeel uit van de intieme kring van de President. Als hij zich verplaatst doet Menem dat met zijn hele hofhouding. Een partijtje tennis met de Amerikaanse president veronderstelt immers dat kapper Tony Cuozzo na elke set het presidentiële haar in model brengt. Kleermaker en massagist voeren strijd op leven en dood met elkaar. Niet alleen over het presidentiële imago - 'die witte cowboylaarzen kúnnen niet meer' - maar ook over het economische voordeel dat een plaatsje in de presidentiële clan onveranderlijk met zich meebrengt. Zo moest de ceremoniemeester van Menem het paleis verlaten, toen de Argentijnse pers had ontdekt dat de fabriek van Miguel Vicco vergiftigde melk produceerde. Zijn melk werd met overheidsgelden aangekocht, en als liefdadigheid onder de armen verpreid.

De theorie van Zulema over Menem is dan ook heel simpel. “Ik ben niet gemaakt voor de politiek. Ik zeg alles recht zoals het uit mijn hart komt.” Haar ogen glimmen. “Ik wil dat er liefde en gevoel naar het volk toe gaat. Het volk moet belóónd worden door zijn leiders, en niet bedrogen. Maar goed”, wappert ze. Punt is dat dat de omgeving van Memen slechts uit is op macht om de macht. En vanaf de eerste dag dat haar Carlos president werd, is daarom de 'actie verwijder Zulema' gestart. “Ze hebben geprobeerd me op mijn zwakke punten te raken. Eerst mijn familie.” Hiermee doelt Zulema op het schandaal rond haar zuster en broers. Als secretaresse en 'raadgevers' waren ze opgenomen in het hof van Menem. Maar alle drie moesten ze het paleis weer verlaten, vanwege hun vermeende betrokken bij illegale verrijking, drugssmokkel en witwassen.

“Maar ik ben blijven praten, en ben de zwaktes van deze regering blijven aanklagen. Toen hebben ze me geraakt op mijn zwakste punt: mijn kind, mijn zoon.” Zulema staat op, en laat een portret van Carlitos zien. Hij was een heel nobel mens, zegt ze. Iets dat weinigen weten. Maar altijd stond hij klaar om anderen te helpen. “Hij was de beschermer van Zulemita en mij. Nu zijn we een boot die schipbreuk lijdt.” Zulema loopt terug naar de bank, gaat zitten en stroopt haar mouwen op. “Toch krijgen ze me niet klein”, zegt ze. “De vrouw is denk ik veel sterker dan de man, omdat ze dat instinct voor haar kinderen heeft.”

Onder Menem is het peronisme verworden tot een 'exhibitionistische orgie van een kleine groep rijken', schrijft de jounalist Sylvina Walger in haar biografie van het Menemisme. De harde neo-liberale politiek van de president heeft de sociale tegenstellingen in Argentinië groter gemaakt. Toch straalt het menemisme het idee uit dat de weg voor succes in Argentinië nu voor iedereen openligt. Je hoeft maar 'positief te denken' en ziedaar: het tapijt naar de happy few rolt zich vanzelf voor je uit. Walger spreekt over een kruising tussen het yuppie-dom van de jaren tachtig en het New Age-denken van de jaren negentig. 'Je bent wat je denkt', houdt president Menem de Argentijnen voor. Wanneer hij tijdens een internationale bijeenkomst in Davos voor alle camera's half naakt door de sneeuw stapt, verklaart hij trots: “Ik doe gewoon altijd wat ik me voorneem te doen. Als ik zeg: ik voel geen kou, dan vóél ik geen kou. Ik zeg: ik word president, en ik bén president.”

Tegenstanders schamperen dat hij met dezelfde techniek ook de groeiende werkloosheid en armoede in zijn land wegtovert. Maar daarvoor heeft Menem een andere verklaring. Zijn beleid is namelijk 'door God gegeven': “De Almachtige heeft me de weg gewezen, en die is de enige juiste.”

Nu is de weg van God voor Menem geplaveid met een hoop intriges. Via de bladen en de tv is de Argentijnse bevolking nu al acht jaar deelgenoot van de escapades, ruzies en listen van haar politieke klasse. Het menemisme is een eindeloze 'reality-soap', waarin uiterlijk vertoon en goedkope emoties belangrijker zijn dan welke inhoudelijke gedachte dan ook. Zo verbiedt Menem met grote omhaal de opname in Argentinië van een film over het leven van Eva Perón. Popster Madonna in de rol van Evita? 'Pure heiligschennis', briest de president. Nog geen twee jaar later staat hij innig gearmd met Madonna op het balkon van het presidentiële paleis. “Een fascinerende vrouw”, zegt hij later. “Maar ik zou er honderd van kunnen krijgen.”

Oppervlakkig, narcistisch en mateloos exhibitionistisch. Zo is ook Zulema Yoma een typisch product van het menemisme. Toch er één verschil tussen haar en de andere dames die sindsdien het bed met de president delen. Zulema was in de liefde geïnteresseerd. Het overspel van haar man heeft ze nooit kunnen slikken. “Een first lady heeft alle macht die ze wil”, zegt Zulema “als ze maar zwijgt.” De enige band die ze nu nog met haar kwelgeest heeft is via haar dochter. Een popperig meisje dat dol is op 'pappie' en alleen in verkleinwoordjes praat. Zíj reist nu als first lady met haar vader mee. “Ik ben verliefd op mijn dochter”, grapt Menem als journalisten hem vragen met wie hij het nu weer doet.

De naam van zijn zoon is daarentegen taboe. En daar zit hem, ondanks alles, de tragiek van Zulema. Iéts klopt er niet aan de dood van Carlitos. Van de zes getuigen van het ongeluk zijn er inmiddels twee vermoord. De andere vier trokken plotseling hun verklaring in, en zijn verdwenen. Bewijzen zijn in het laboratorium zijn 'zoekgeraakt'. Fotorolletjes en video-opnamen plotseling mislukt. Alles bij elkaar teveel om alleen maar toeval te zijn. “Alleen het staatshoofd zelf weet wie hem onder druk zet”, zegt Zulema. “De wereld is zo lelijk, zo verschrikkelijk lelijk.”