Feiten en weetjes

Wetenschappelijke scheurkalender '98. 365 Wetenschappelijke en opmerkelijke wetenswaardigheden. Natuur & Techniek, Maastricht. ƒ 29,50.

'WAAROM RIJDT men in Nederland rechts en in de voormalige Nederlandse koloniën Suriname en Indonesië links?'

'Een pot honing die lang in de kast heeft gestaan, versuikert vaak. Wat kun je hiertegen doen?'

'Hoe komt de zondag aan zijn naam?'

Er zijn zo van die vragen, waarvan het antwoord zeker niet van levensbelang is, maar die toch door je hoofd blijven spoken. Ik wist niet eens dat ze in Suriname links reden. En in Indonesië? Heb ik dat ooit geweten? Niet iedereen is er even bevattelijk voor, maar er zijn mensen die na zo'n vraag de rest van de dag piekerend doorbrengen.

De Wetenschappelijke scheurkalender van Natuur & Techniek, waar bovenstaande drie vragen aan ontleend zijn, heeft voor iedere dag van het volgend jaar een leuke kennisvraag - wetenschappelijk zijn de vragen zeker niet allemaal, maar het zijn zeker geen flauwe raadseltjes. Op de achterzijde van het scheurblaadje staat het antwoord - op zijn kop, zoals het hoort, zodat je het blad niet echt hoeft af te scheuren om het te kunnen lezen. Huisgenoten hebben er zo ook wat aan.

Sommige scheurkalenders zijn zo aardig dat ik ze nooit verscheurd heb. Zo staan bij mij in de boekenkast nog steeds een paar intacte Bescheurkalenders van Van Kooten en De Bie. Ook een oude Sovjet-scheurkalender met iedere dag een communistische spreuk blijft bewaard als tijdsdocument. Maar de Wetenschappelijke scheurkalender, nee dat is toch wel een ding dat ik zonder een traan verscheuren kan, iedere dag.

Bij mij rees de vraag waar die tegenwoordige weetjesmanie vandaan komt. Je kunt geen tv-kanaal voorbij zappen of er wordt een quiz vertoond. Zelfs de VPRO is overstag gegaan met de Nationale Wetenschapsquiz. Trivial pursuit is er zelfs als spelletje in de huiskamer - family edition - daarmee het oude Pimpampet vervangend. Op de Rotterdamse kabel is er zelfs een tv-kanaal, Knowledge geheten, waar tussen de computerreclame quizzen worden vertoond.

Is die weetjes-manie een reactie op het onderwijs van de jaren zeventig waarin feitenkennis in de ban werd gedaan? Of juist een consequentie ervan: dat zoeken we wel even op. Hoe dan ook: feitjes en weetjes zijn populairder dan ooit, de grote verbanden hoeft niemand meer te weten in een cultuur van videoclips. Maar ik moet toegeven: ik ben ook met het weetjes-virus besmet.

Blijft de vraag waarom Indonesië en Suriname links rijden. Het antwoord, aldus Natuur & Techniek luidt: 'Vroeger werd er ook in Nederland links gereden. Dat linksrijden werd ook in de voormalige koloniën overzee door het toenmalige Nederlands bestuur geïntroduceerd, dus in de 17e en 18e eeuw. Gedurende de Bataafse republiek, dus omstreeks 1800, is door toedoen van Napoleon het rechtsrijden ingevoerd. Overzee werd dat niet nagevolgd.'

En versuikerde honing, aldus de scheurkalender, kun je weer smelten au bain marie. Maar niet voor lang. Het versuikeren, afhankelijk van het glucose-gehalte, gaat steeds sneller, doordat bepaalde enzymen in de loop van de tijd onwerkzaam worden. Hoog verhitte honing mag zelfs niet eens meer gewoon honing heten, maar bakkers- of industriehoning.

En tenslotte de namen van de week. Die kwamen van de Romeinen. Zij noemden de eerste dagen van de week naar hemellichamen: dies solis en dies luna. De overige dagen werden genoemd naar goden. De Germanen namen dit over maar vertaalden de goden: dinsdag naar Tiwaz, woensdag naar Donar, vrijdag naar Freya. Alleen zaterdag bleef een Romeinse God: Saturnus. Ach, zat dat zo.