Bestaansvolume(5)

Het essay van Hofland (Z 8 nov.) is een knappe en hier en daar geestige analyse van het gedrang in ons overvolle land. Het probleem van de ruimte is het probleem van de zelfbeheersing. Een grotere zelfbeheersing lost het probleem weliswaar niet op, maar zou de samenleving wel wat aangenamer en rustiger maken. Voorlopig zal dit nog wel niet gebeuren. Zelfbeheersing is immers geen deugd meer. De al te ver doorgevoerde zelfontplooiing en assertiviteit eerbiedigen niet de vrijheid en rust van de ander. Opvallend overigens dat zovelen ook geen behoefte aan rust lijken te hebben.

Interessant is het verband dat Hofland legt met Dostojevski's 'Notities uit het ondergrondse'. Zelfbeklag als rechtvaardiging van het bestaan, zo zou men op het eerste gezicht dit geschrift kunnen typeren. Maar de grote waarde van deze 'Notities' ligt in de aangrijpende analyse van het bewustzijn. Het is de overmaat aan bewustzijn waaraan de hoofdpersoon lijdt en die hem ongeschikt maakt voor de genietingen van het gewone leven. Dit is wel heel iets anders dan het gedrang en lawaai van de moderne mens die zich in tegenstelling tot Dostojevski's hoofdpersoon niet in zijn kamer terugtrekt, maar iedereen moet laten weten dat hij er is. In ieder geval ontbeert de hedendaagse mens meestal de dramatiek die lezing van Dostojevski nu juist zo aangrijpend maakt. Met de strekking van Hoflands artikel ben ik het overigens eens.

    • O.W. Dubois