Iraakse muis drijft Amerikanen in het nauw

De VN en de VS stevenen af op een impasse in de jongste crisis met Irak. De Veiligheidsraad is verdeeld. Van de anti-Irak-coalitie uit de Golfoorlog is weinig meer over. De militaire optie komt onvermijdelijk weer ter tafel, maar wat haalt die uit?

ROTTERDAM, 14 NOV. De kans op een diplomatieke oplossing in de crisis tussen Irak en de Verenigde Naties is vannacht na acht uur vergaderen door een verdeelde Veiligheidsraad behoorlijk geslonken. De V-raad produceerde een verklaring - niet eens een resolutie - die Irak weliswaar veroordeelt voor de uitzetting van de Amerikaanse VN-wapeninspecteurs, maar die geen strafmaatregelen in het vooruitzicht stelt; ongetwijfeld tot teleurstelling van de Verenigde Staten.

Daarmee is de vraag aan de orde of deze kwestie nu is uitgemond in een crisis tussen Irak en de VS èn in een crisis tussen de VS en de overige leden van de V-raad. Of daarmee ook de militaire optie voor Washington dichterbij is gekomen, is een andere vraag, waarop het antwoord zich niet simpel laat voorspellen in de grillige driehoeksrelatie tussen Irak, de VS en de VN. Daarvoor volgen de reflexen van actie en reactie elkaar te snel op.

Wie doet de volgende zet in dit periodieke kat-en-muis-spel sinds de Golfoorlog van 1991: de V-raad? President Clinton? Of Saddam Hussein, die zondag een nieuwe kans krijgt om zijn dreigement uit te voeren Amerikaanse U2-vliegtuigen van de VN tijdens hun inspecties neer te schieten?

Vaststaat dat de manoeuvreerruimte voor Clinton om deze crisis zonder geweld op te lossen is ingekrompen, en dat de VS niet langer een show van eenheid binnen de V-raad kunnen opvoeren, zoals ze tot gisteren deden. Woensdag nog vierde de Amerikaanse regering de VN-resolutie die Irak veroordeelde voor de obstructie van de wapeninspecties, als een grote overwinning. Minister van Buitenlandse Zaken Madeleine Albright was “zeer verheugd”, en VN-ambassadeur Bill Richardson meende zelfs dat het geallieerde front tegen Irak uit de Golfoorlog in ere was hersteld: “De oude coalitie is terug.” Op dat moment al was de vermeende eenheid broos: Rusland, China en Frankrijk, drie permanente V-raadleden met veto-recht, lieten tevens weten geen militaire actie tegen Irak te willen, een standpunt dat al had geleid tot vergaande afzwakking van de resolutie.

De Iraakse vice-premier, Tareq Aziz, had woensdag - in de openbaarheid althans - een iets scherper oog voor de realiteit dan Richardson. “1997 is niet 1991”, zei Aziz voor de Amerikaanse televisie . “Ik geloof dat de Arabische wereld deze agressie niet zal slikken zoals het in 1991 deed. Een aantal belangrijke landen en leden van de Veiligheidsraad is daartegen, dus het zou een ernstige vergissing zijn, als ze dit wel zouden doen.”

Het valt nauwelijks aan te nemen dat de Amerikaanse regering binnenskamers niet beseft dat de internationale coalitie die in 1991 Irak uit Koeweit joeg, is afgebrokkeld. Binnen de V-raad willen Rusland, China, Frankrijk en Egypte om verschillende, onder meer economische redenen geen militaire confrontatie met Irak. Luchtaanvallen versterken in hun ogen slechts het verzet van Saddam tegen de wereldgemeenschap en verkleinen de kans dat hij zich zal schikken naar de wensen van de VN. De Amerikaanse minister Albright heeft de afgelopen dagen tevergeefs telefonisch geprobeerd haar Russische en Franse ambtgenoten op andere gedachten te brengen. Buiten de V-raad hoeven de VS ook weinig steun van de Arabische wereld voor militaire actie te verwachten: in 1991 werd het broederland Koeweit bedreigd met alle gevaren voor precedentwerking vandien, nu worden slechts zes Amerikanen uitgewezen.

De zitting van de V-raad van gisteren toont in de jongste crisis de ware gedaante van de hoofdrolspelers in de internationale gemeenschap buiten Irak. Verscheidene leden van de vijftienkoppige Veiligheidsraad zijn niet te spreken over de maatregel van de Australische chef van de VN-wapeninspecteurs, Richard Butler, om behalve de zes Amerikanen ook zijn overige controleurs terug te trekken. De Chinese ambassadeur, Qin Huasun, tijdelijk voorzitter van de V-raad, beklaagde zich er volgens diplomaten over dat hij het nieuws over de algehele terugtrekking, op een paar stafleden na, via de Amerikaanse televisie moest vernemen.

Frankrijk en Rusland toonden zich bezorgd over de gevolgen voor het VN-toezicht op de massavernietingswapens in Irak. De Russische VN-ambassadeur, Sergej Lavrov, liet tegenover verslaggevers blijken dat wat hem betreft de niet-Amerikanen in Bagdad hadden moeten blijven om hun missie zo goed mogelijk voor te zetten: “Voor de Veiligheidsraad is het de belangrijkste taak om zich ervan te vergewissen dat er geen dreiging uitgaat van Iraakse programma's die verband houden met massavernietigingswapens in de Perzische Golf.”

Irak heeft inmiddels tien wapeninspecties geblokkeerd, een driemansdelegatie van VN-chef Kofi Annan met lege handen teruggestuurd en gisteren de VN-resolutie van woensdag aan zijn laars gelapt. Dat Saddam de VN als volkerenorganisatie en de gezichtsbepalende landen daarin voor schut zet en kennelijk hun autoriteit kan aantasten zonder concreet gevaar voor sancties, roept opnieuw vragen op over de slagkracht van de V-raad, zoals de afgelopen jaren in tal van regionale conflicten. De grote landen die geen militaire confrontatie met Irak willen, hebben nog geen strategie gepresenteerd, die wèl enige kans van slagen maakt.

President Clinton heeft evenmin een sluitende strategie ontwikkeld en zijn opties nemen niet toe: de gekozen diplomatieke weg leidt voorlopig tot overuren voor de V-raad en een dreigende impasse, terwijl multilaterale militaire actie op dit moment zo goed als uitgesloten lijkt; zeker nu de Republikeinen sinds gisteren alsnog de afbetaling van de Amerikaanse schuld aan de VN blijven blokkeren.

De volgende optie is de unilaterale militaire aanpak van de VS - mèt de Britten als bondgenoot. Clinton staat hierbij onder druk van zijn Congres, waar de Republikeinen niet zelden het kompas in het buitenlands beleid in handen hebben. De VS menen op eigen houtje eenzijdig te kunnen optreden, zonder nieuwe resoluties van de VN. Vorig jaar deden zij dat ook al, voor de derde keer toen sinds de Golfoorlog - tot ergernis van veel bondgenoten.

Of een Amerikaanse militaire aanval op Irak Saddam tot inkeer brengt of zijn positie ingrijpend aantast, is zeer de vraag. De Golfoorlog en de vorige luchtaanvallen hebben wat dat betreft weinig uitgehaald. Ondanks ook het economische isolement en de internationale wapeninspecties, is de muis er voorlopig in geslaagd de kat in het nauw te drijven.