Expositie over de evolutie van dagbladen tot massa-artikel; De krant is er voor iedereen

Nieuws voor iedereen 1895-1900-1905, tentoonstelling over het ontstaan van de massapers in West-Europa. Vlaams Cultureel Centrum De Brakke Grond, Nes 45, Amsterdam (020-6229014). Van vr 14 nov t/m zo 4 jan 1998. Open di t/m za 10-20u30, zo 13-17u. Toegang gratis.

Even een krant kopen of bij thuiskomst een krant op de deurmat vinden, is zo gewoon; het is haast onvoorstelbaar dat het ooit iets bijzonders was. Toch is gedurende twee van de drie eeuwen waarin het regelmatig verschijnende nieuwsblad nu bestaat, de krant voor verreweg de meeste Europeanen een even onbegrijpelijk als onbereikbaar luxe-ding geweest. Onbegrijpelijk omdat ze het alfabet niet beheersten en onbereikbaar omdat een enkel nummer kapitalen kostte.

Het grote publiek moest zich behelpen met de dorpsomroeper en geruchten. Slechts de financiële en politieke elite nam het nieuws via de krant tot zich, en dat nieuws had een zeer betrekkelijke waarde omdat het al oud was wanneer het werd gedrukt. Bovendien oefenden de heersende vorsten gewoonlijk een strenge censuur uit. Wat wèl in de krant mocht, was dikwijls saai, langdradig en voor het dagelijks leven van de meeste mensen niet relevant.

Pas rond de overgang van de negentiende naar de twintigste eeuw werden kranten een massa-artikel, toegankelijk voor iedereen. Aan deze omwenteling in de informatieverspreiding is de tentoonstelling gewijd die morgen in het Vlaams Cultureel Centrum De Brakke Grond wordt geopend met een toespraak van de hoogleraar communicatiewetenschap prof. dr. Joan Hemels.

Dat dit onderwerp vanuit een Belgische invalshoek wordt belicht, is niet zo vreemd. Onze zuiderburen raakten eerder geïndustrialiseerd dan wij, wat de behoefte aan informatie stimuleerde. Bovendien was België door de dominantie van een Franstalige elite sterk op Frankrijk georiënteerd. In het laatstgenoemde land verscheen in 1863 het eerste nummer van wat in heel Europa zou gaan gelden als het schoolvoorbeeld van een krant voor het volk: Le Petit Journal.

De zakenman Polydore Millaud vatte het grensverleggende idee op de nog altijd tamelijk bescheiden persvrijheid in Frankrijk uit te baten met een dagblad dat voor gewone mensen betaalbaar en te bevatten was. Le Petit Journal werd een dagblad zonder hoogdravende politieke beschouwingen, maar vol faits divers, sappige misdrijven en bloedstollende ongevallen. Bekende schrijvers bonden lezers aan zich door hun romans in afleveringen in de krant te laten afdrukken. Millaud creëerde ook een uitgebreid distributie-apparaat om zijn krant tot in de verste dorpen te brengen. Geen dagblad heeft in West-Europa zoveel school gemaakt als de krant van Millaud.

In België leidde de impuls uit Frankrijk eind negentiende eeuw tot de stichting van een groot aantal Franstalige journaux d'information, zoals La Meuse in het Luikse industriegebied en Le Soir in Brussel, als tegenhanger van de sterk politiek gerichte journaux d'opinion. De Nederlandse navolger van Le Petit Journal, Het Nieuws van den Dag, uitgegeven door een firma die niet toevallig N.V. De Kleine Krant heette, verscheen voor het eerst in 1870. Ook dat geboortejaar is geen toeval: in 1869 was de belasting op dagbladen, het zogenaamde dagbladzegel, afgeschaft, waardoor de kranten een stuk goedkoper konden worden.

Dit luidde in Nederland de bloeitijd van de dagbladpers in. Van 1869 tot 1900 steeg het aantal titels van negen naar circa zestig. Daaronder waren er verscheidene die net als Het Nieuws van den Dag schatplichtig waren aan Le Petit Journal, zoals De Telegraaf, De Echo, De Courant en De Amsterdammer.

Uiteraard zijn meer factoren dan alleen de afschaffing van de dagbladbelasting verantwoordelijk voor deze groei. De persvrijheid, een griezelige nieuwigheid die in het kielzog van de Franse Revolutie was ontstaan, won terrein. Invoering van de leerplicht schiep meer dagbladlezers. Door stoom en elektriciteit aangedreven rotatiepersen gingen kranten in zulke grote aantallen afleveren dat de kosten per exemplaar laag konden blijven. Er ontstonden politieke partijen, die een spreekbuis nodig hadden in de vorm van een eigen dagblad. Maar de voornaamste vernieuwing was de gedachte dat een krant gewone mensen kon aanspreken.

    • Gerard Mulder