Francofonie gebruikt het Frans als wereldsleutel

Voor Parijs is de verdediging van de francofonie meer dan een culturele strijd. Via de francofonie, het netwerk van gelijksprekenden, bevecht Frankrijk zijn plaats in de wereld.

PARIJS, 12 NOV. Francofonie is meer dan Frans spreken. Dat zal vanaf vrijdag opnieuw duidelijk worden wanneer in Hanoi de staatshoofden en regeringsleiders bijeenkomen van 'landen die het Frans delen' - een behendige formule om 49 landen als francofoon te erkennen.

Frankrijks president Jacques Chirac is inmiddels met de ministers van Buitenlandse Zaken en Cultuur naar Vietnam gereisd om de zevende Top van de Francofonie als virtueel voorzitter bij te wonen. Om de beweging 'een gezicht en een stem' te geven zal de vorige chef van de Verenigde Naties, de Egyptenaar Boutros-Ghali, als eerste 'secretaris-generaal van de francofonie' worden gekozen.

Wie probeert de francofone landen op te noemen, komt waarschijnlijk niet veel verder dan Frankrijk, Canada, België, Zwitserland, Luxemburg, Algerije en een handvol andere Afrikaanse landen. Uit een enquête bleek in 1995 dat de Fransen geen scherper idee van de francofonie hadden. De overzeese gebiedsdelen vergaten de meesten al. Marokko wist tien procent, maar verder was het Afrikaanse rijtje te moeilijk: Djibouti, Gabon, Senegal, Kaapverdië, Mali, Mauretanië, twee Congo's, Burkina Faso, enzovoort. Laat staan dat veel Fransen dachten aan de broedervolken in Laos, Roemenië, Libanon of Syrië. Dit jaar wordt Moldavië lid; Polen en Albanië staan op de nominatie. De Amerikaanse staten Louisiana en New Hampshire behoren tot de waarnemers.

De francofone wereldbeweging dateert pas van 1986, toen president Mitterrand in Versailles een eerste top organiseerde. Het uitsterven van de taal van Molière moest met vereende krachten worden tegengegaan. Ook al wordt het Frans door pakweg 150 miljoen mensen gesproken, het is met 2,5 procent van de wereldbevolking de negende taal, achter het Chinees, Engels, Spaans, Portugees, het Benghali en nog een paar talen. Mitterrand wilde 'het recht op verschillend-zijn' veilig stellen. De Franse identiteit stond op het spel. 'Culturele diversiteit' was en is het sleutelbegrip om te ontkomen aan de dominantie van de Amerikaans-Engelse wereldcultuur - graag samen met de Spaans- en de Portugees-sprekende werelden.

Frankrijk zit niet stil om de Franse taal in het buitenland te laten (over)leven. Met televisie-stations als TV5, Euronews, MCM en CFI en Radio France International (RFI, in Nederland te ontvangen op 162 Khz, te vergelijken met BBC's World Service). Plus het geduchte netwerk van 1000 Aliance Française-vestigingen en 400 gesubsidieerde Franse lycea. Parijs geeft er jaarlijks 5 miljard francs (1,6 miljard gulden) aan uit.

De tijden zijn intussen veranderd. Met de keus voor Hanoi wil Frankrijk vooral mikken op economische banden tussen francofone landen. President Chirac zei vorig jaar in Singapore dat Frankrijk in tien jaar zijn 'marktaandeel in Azië wil verdrievoudigen'. Zijn woordvoerster zei maandag dat de reis naar Vietnam “een gelegenheid (is) om Frankrijks aanwezigheid in Azië te bevestigen en te verankeren.”. Parijs ziet de verdediging van de francofone cultuur nu vooral als een economisch-culturele strijd van strategisch belang. Waar vroeger militair-diplomatieke macht werd nagestreefd wil men nu via het netwerk van gelijksprekenden zijn plaats in de wereld bevechten.

En passant staat ook de mensenrechten de ff-agenda, maar Vietnam lijkt daarvoor niet het meest gelukkige conferentie-oord. De Internationale federatie van liga's voor de mensenrechten heeft er deze week aan herinnerd dat de internationale gemeenschap traag heeft gereageerd op menselijke drama's die zich hebben voorgedaan in francofone landen als Cambodja en Rwanda. Zij stelt dat de schendingen van de mensenrechten in Vietnam nog steeds talrijk zijn.

In eigen land is de francofonie-gedachte niet onomstreden. Toen Lionel Jospin in juni zijn minstersploeg af had, bleek dat niemand de francofonie deed. In de voorgaande regering was er nog een minister voor geweest. Na een paar weken is het onderwerp ondergebracht bij de bewindsman voor Ontwikkelingssamenwerking, die zelf voor het eerst onder Buitenlandse Zaken was geschoven. Francofonie is eerder een rechts onderwerp in Frankrijk. Chiracs eigen neo-gaullistische RPR-partij gaf eergisteren een schallend communiqué uit. De (linkse) regeringspartijen zwijgen.

Het was ook Chiracs politieke vriend Toubon die als minister van Cultuur in '94 de beruchte wet liet aannemen die het gebruik van het Frans op conferenties en op produkten verplicht stelt - Body Shop werd in '96 veroordeeld tot een boete van 1000 francs wegens de verboden (niet Franse) lichaamstaal op haar potjes. Lichte radiozenders moesten minimaal 40 procent Franse muziek gaan draaien; Virgin mocht zijn megastores in Parijs 's zondags openhouden nadat het had beloofd prominenter Franse popmuziek te gaan uitstallen.

Er is het nodige gegrinnekt over de Loi-Toubon. Zelfs ministers van rechts hadden het soms per ongeluk over briefing (réunion préparatoire) en sponsoriser (parainner), voor zij met hun walkman (baladeur) op hun mountain bike (vélo tout terrain) met airbag (sac gonflable) stapten, om met Le Shuttle naar Londen te reizen. Toen vorig jaar de Week van de Francofonie in stilte voorbijging, beschreef Marc Fumaroli, lid van de Académie Française, nog eens de deugden van 'goed onderwezen Frans': “Het is een symbolisch systeem dat de weg opent naar anderen, naar een gedeelde geschiedenis. (...) Het latijn van vandaag is een opvoeding tot menszijn, die doet groeien en bevrijdt van wat klein maakt.”

De grootste uitdaging komt intussen niet uit Amerika en Engeland, maar uit de talloze voorsteden rond Frankrijks grote steden, waar een tweede generatie immigranten allang geen gewoon Frans meer spreekt. Met hun omkeer- en door Afrika geïnspireerde codetaal laten zij iedere andere Fransman met de oren klapperen. Schmidt en keuf is flic (politieman), zonzon is prison (gevangenis), gremait is maigre (mager) en dama is madame (vrouw boven de 30) - onder de 30 is het een meuf (omkering van femme). J'en ai marre de ma teci (cité), la nuit y'a toujours du bruit, des chiens, de la zikmu (musique). De grootste groeimarkt voor de francofonie ligt misschien niet in Azië.