Tien muziekstukken bij zwijgende film; Het sovjetleven begeleid door rap

Het Rotterdams Muzikanten Platvorm nodigde tien componisten uit muziek te maken bij een zwijgende film. 'De Man met de Camera', van de Russische cineast Dziga Vertov, gaat morgenavond in première in Lantaren/Venster in Rotterdam.

De Man met de Camera, Vertov/Rotterdams Muzikantenplatform, Lantaren/Venster Rotterdam, 12/11, Nederlands Filmmuseum Amsterdam 15/11 en 16/11, 't Hoogt, 23/11, Utrecht.

Tien Rotterdamse componisten, een zwijgende film en een 'exotisch' ad hoc ensemble. De exacte uitkomst van deze optelsom is nog niet bekend, maar van tevoren staat al vast dat morgenavond in Lantaren/Venster een bijzondere filmvertoning plaats vindt. Dziga Vertovs De Man met de Camera (1929) is zo'n film die zelden is te zien, maar die door filmkenners als een meesterwerk wordt getypeerd. Op initiatief van het Rotterdams Muzikantenplatform (RMP) zullen tien verschillende muziekstijlen dit hoogtepunt van Russische 'montage-esthetiek' begeleiden, live uitgevoerd door het Alliage-Orkest.

Volgens initiators Frank van Berkel en Arthur Sauer, die zichzelf filmliefhebbers noemen, sluit dit project aan op de uitgangspunten van het RMP. Sauer: “Het platform is twee jaar geleden opgericht als een soort belangenvereniging van Rotterdamse componisten en muzikanten. Het ontbrak ons aan een muziekcentrum met daadkracht. We wilden een werkplaats voor actuele muziek, zonder de 'hokjesgeest' van andere muziekcentra. Bij ons overlappen alle stijlen elkaar.”

Van Berkel, bassist in het Alliage-Orkest, beaamt dat en noemt het zelfs een 'idealistisch project': “We zijn naar het Filmmuseum gegaan en zochten een film die makkelijk in stukken is te delen omdat we tien verschillende soorten muziek wilden laten horen. Voor iedere componist een minuut of acht. De Man met de Camera is daarvoor ideaal omdat het een aaneenschakeling is van fragmenten.” Dziga Vertov (1896-1954) maakte in de jaren twintig vooral propagagandafilms voor de communistische partij, maar dankt zijn prominente plaats in de filmgeschiedenis met name aan De Man met de Camera. Zoals de titel al doet vermoeden is het een duidelijk geval van een film over film.

Vertov (een pseudoniem voor Denis Kaufman) reed met zijn camera door Moskou en filmde, volgens eigen zeggen, 'het leven zelf'. Tegelijkertijd filmde hij de cameraman (zijn broer Boris Kaufman) en monteerde deze shots tussen de beelden van onder andere badgasten, fabrieken, concertbezoekers en treinreizigers. Ook maakte hij opnamen van zichzelf in de montagekamer en toonde hij beelden van publiek dat naar De Man met de Camera zit te kijken. Met alle mogelijke, destijds revolutionaire, beeldtrucages vervormde hij 'het leven zelf' tot een camerawerkelijkheid zonder duidelijk verhaal.

Voor de tien componisten was het ontbreken van een verhaallijn geen probleem. Volgens componist Keimpe de Jong was het zelfs makkelijker: “We hoefden daardoor nauwelijks afspraken te maken. Alleen de bezetting van het ensemble stond vast. Van de andere afspraken, bijvoorbeeld over de aansluiting van de de tien stukken, is trouwens toch niks overgebleven. Daar zijn we veel te eigenwijs voor. Iedereen heeft naar eigen inzicht de beelden geïnterpreteerd”.

Zijn eigen bijdrage, Rommeldebom 1 en 2, bevat veel slagwerk. “Ik heb me laten leiden door het ritme van de montage. Voor de muzikanten is dat heel moeilijk want ze moeten precies synchroon spelen met het beeld.”

Collega Eric de Clerq liet zich inspireren door aantekeningen van Vertov zelf: “Deze film ging in die tijd door het hele land. In sommige bioscoopzalen was alleen een piano en ergens anders hadden ze misschien een heel salonorkest. Vertov heeft een aantal suggesties gedaan voor de muziek. Dan staat er bijvoorbeeld dat er een foxtrot gespeeld moet worden. Dat was toen hele hippe muziek. Bij mij is dat een rap geworden. Het is allemaal heel muzikaal gemonteerd.”

Morgenavond heeft dirigent Martin de Ruiter de taak om tien stukken muzikaal te monteren. Ondanks het ontbreken van afspraken is hij vol vertrouwen: “Het lukt nog niet altijd. Vooral de ritmische overgangen zijn lastig, maar dan moet je een beetje flexibel dirigeren. Voor de muzikanten is het moeilijker, want die zien het beeld niet.”

De bezetting van het Alliage-Orkest (volgens Van Berkel een gelegenheidsensemble met toekomstperspectief) lijkt samengesteld volgens de principes van het RMP. Gevarieerd dus. Naast slagwerk en bas klinken onder meer een Hongaarse cymbalon en een contrafagot, maar er is ook een zogenaamde 'foley artist'. Maarten van Gent: “Dat is iemand die de voetstappen in het grindpad maakt. Een 'gerauschmacher'. Bij zwijgende films had je vroeger een theaterorgel. Daar zaten ook geluidseffecten op. Daar kun je mij nog het best mee vergelijken, een levend theaterorgel.”