Balten bedanken Moskou beleefd: géén veiligheidspact

De Baltische landen hebben Rusland beleefd maar beslist laten weten niets te voelen voor het regionale veiligheidspact dat president Boris Jeltsin hun eind oktober aanbood.

ROTTERDAM, 11 NOV. Het was bedoeld als een klein keerpunt, eind oktober, het bezoek van Algirdas Brazauskas, president van Litouwen, aan Moskou: het was de eerste Moskou-reis van een Baltische leider sinds de ontmanteling van de Sovjet-Unie in december 1991. Met elf andere ex-Sovjet-republieken heeft Rusland betrekkingen in GOS-verband, maar de Balten - met wier rebellie in de late jaren tachtig de Sovjet-desintegratie begon - bleven buiten het GOS en keken na 1991 maar in één richting: westwaarts.

Het bezoek van Brazauskas moest die ban een beetje breken. Maar de gast uit Vinius keek vreemd op toen collega Boris Jeltsin hem overviel met het vergaande voorstel van een regionaal veiligheidspact tussen Rusland en de drie Baltische landen. Rusland zou de veiligheid van de Baltische landen garanderen en alles doen om het wederzijds vertrouwen te vergroten: “Als iemand een gevaar voor u betekent, krijgt hij met ons te doen”, aldus Jeltsin.

De veiligheidsgaranties zouden juridische vorm moeten krijgen in een 'verdrag van goed nabuurschap en wederzijdse veiligheidsgaranties' tussen Rusland en - apart of gezamenlijk - de Baltische landen. Het verdrag zou een multilateraal karakter kunnen krijgen door er “de VS, Duitsland, Frankrijk en andere Westerse landen bij te betrekken”. Het kon worden aangevuld met vertrouwenwekkende maatregelen op het gebied van de economie, de mensenrechten en het milieu om uiteindelijk “een regionaal veiligheids- en stabiliteitspact” te worden.

Het voorstel was vanaf het eerste ogenblik onaanvaardbaar. Het had een behoorlijk déjà vu gehalte, want de bewoordingen waarmee het werd gepresenteerd deden veel Balten denken aan die waarmee in de herfst van 1939 de heer Vjatsjeslav Molotov hen namens zijn baas Stalin de grote familie van Sovjet-republieken binnenchanteerde. Ook toen was sprake van vergaande garanties, wederzijdse veiligheid en een stabiliteitspact.

Belangrijker echter is dat de Balten zich vanaf 1991 volledig hebben geconcentreerd op iets heel anders: het lidmaatsachap van de EU en de NAVO. Geen Estse, Letse of Litouwse leider ziet uit naar een afzonderlijk regionaal veiligheidspact met een partner die nog altijd wordt gezien als een macht die de Balten vijftig jaar heeft onderdrukt. Het mag duidelijk zijn dat dat NAVO-lidmaatschap er voorlopig niet in zit en dat het er wellicht nóóit komt. Maar niets en niemand kan de Balten ertoe brengen zelfs het streven naar dat NAVO-lidmaatschap in te ruilen voor een arrangement mèt Moskou maar zonder 'Europa'. En dat was naar het oordeel van de Balten natuurlijk toch de achtergrond van Jeltsins voorstel: een veiligheidspact met Moskou in ruil voor dat NAVO-lidmaatschap.

De vraag was even op welke toon de Balten het voorstel zouden afwijzen. Er zijn tijden geweest waarin ze er jegens Moskou geen doekjes om wonden en waarin het wederzijdse debat voornamelijk in kwade bewoordingen werd gevoerd. Maar die tijd is voorbij. Het bezoek van Brazauskas aan Moskou moest een dooi inluiden waaraan beide partijen behoefte hebben: goed nabuurschap en economische samenwerking liggen méér in elkeens belang dan polemiek of het scoren van politieke puntjes. De Zweedse premier, Göran Persson, kon het Russische initiatief minachtend afdoen als “tijdverspilling” - de Balten bleven liever beleefd. Hun streven naar het NAVO-lidmaatschap is voor Moskou al moeilijk genoeg, hun streven naar het EU-lidmaatschap is te delicaat; niemand heeft er belang bij de grote buur extra te prikkelen.

De enige die nog enigszins polemisch reageerde was Vytautas Landsbergis, ex- (en misschien toekomstig) president van Litouwen, de man die in de regio het duidelijkst zijn sporen heeft verdiend in de strijd tegen Moskou. Hij concludeerde dat de Litouwse grondwet “defensie-allianties van dit type verbiedt” en dat Jeltsins voorstel van Litouwen “een protectoraat” zou maken. Hij voorspelde dat geen enkele Baltische leider zich een positieve reactie op Jeltsins voorstel zou kunnen permitteren.

Hij kreeg uiteraard gelijk. Maar voor de buitenwereld was niet dat het belangrijkst: belangrijker was de omzichtigheid en de hoffelijkheid waarmee de Russen werden afgewezen. De Litouwse minister van Buitenlandse Zaken zei dat Litouwen met Moskou “graag de veiligheidsproblemen regelt, maar bilateraal”. De Letse premier Guntars Krasts vond dat “sommige Russische voorstellen, vooral over economische samenwerking” kunnen worden besproken, maar dat Letland “zich nooit los kan zien van de veiligheidsstructuren van de EU”. Het Estse ministerie van Buitenlandse Zaken oordeelde dat “eenzijdige veiligheidsgaranties niet corresponderen met de geest van het nieuwe Europa” en dat Estland van zijn kant “een meer actieve bemoeienis van Rusland bij regionale samenwerking in lichamen als de Raad van de Oostzeestaten, de Euro-Atlantische Partnerschapsraad en Partnership for Peace” zéér zou toejuichen.

Gisteren hakten de drie Baltische presidenten, Lennart Meri van Estland, Guntis Ulmanis van Letland en Algirdas Brazauskas van Litouwen, bijeen in het Litouwse Palanga, de knoop formeel door: Europese veiligheid is ondeelbaar, en “eenzijdige veiligheidsgaranties corresponderen niet met de geest van het nieuwe Europa”. “De veiligheidspolitiek van de Baltische landen is gebaseerd op de overtuiging dat de veiligheid en de stabiliteit worden versterkt door de integratie van Estland, Letland en Litouwen in de Europese Unie en de NAVO”, aldus de drie presidenten. In dezelfde verklaring werd collega Jeltsin geprezen om zijn bereidheid de relaties met de Baltische landen te verbeteren.

Rusland heeft de nederlaag inmiddels weggeslikt. Het “hoopt dat het antwoord van de Baltische landen niet hun laatste woord over dit thema is”, zei vorige week de woordvoerder van het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken.

    • Peter Michielsen