Frédéric Brenner fotografeerde het joodse leven in de diaspora; Anders en daardoor hetzelfde

Een tentoonstelling van de Franse fotograaf Frédéric Brenner geeft een verrassend beeld van de joodse cultuur in Amerika. Brenner: “Ik heb willen breken met de stereotypen.”

Jews/America/A Representation: Joods Hist. Museum, J. D. Meijerplein 2-4, Amsterdam t/m 8/2 1998. Tel: (020) 626 99 45.

AMSTERDAM, 8 NOV. Op een dag word je wakker en je denkt: ik ga de hele joodse diaspora fotograferen. Dat overkwam de Franse fotograaf/etnograaf Frédéric Brenner zo'n zeventien jaar geleden. Alsof je alle bladeren van een boom één voor één zou kunnen plukken, op hun bijzondere kenmerken onderzoeken en ze daarna weer terughangen. Toch lijkt Brenner inmiddels daarmee een flink eind gevorderd. Zo bracht hij joodse gemeenschappen in alle republieken van de voormalige Sovjet-Unie in kaart, fotografeerde hij de joden van Rome en reisde hij de wereld af om de afstammelingen van de Spaans/Portugese joden te portretteren. Enkele jaren geleden belandde Brenner in Amerika, slingerde zich door 32 staten en sprak gedurende twee jaar met enkele honderden joden over hun bestaan en hun ideeën over de joodse identiteit. De expositie Jews/America/A Representation in Amsterdam is daaruit een selectie van een overrompelende verscheidenheid.

Terwijl Brenner met een schuin oog de opbouw van de tentoonstelling in het Joods Historisch Museum gade slaat, moet hij zelf een beetje lachen om zijn plan. “Het is een ongelooflijke puzzel, maar het zal uiteindelijk een beeld opleveren van het jodendom aan het eind van de twintigste eeuw. Wat mij fascineert, is hoe joden over de hele wereld hun identiteit trachten te bewaren én zich weten aan te passen aan hun nieuwe biotoop.”

Volgens Brenner is dat kameleontische aanpassingsvermogen de voornaamste reden voor het overleven van de joodse cultuur. En nee, dat is geen contradictie. “Deze tentoonstelling geeft mijn visie op het jodendom in Amerika, maar is evengoed een weerslag van de Amerikaanse cultuur zelf. There you have it: de diaspora is een metafoor voor bevruchting. Overal waar joden zich vestigden hadden ze een katalytische invloed op de omringende cultuur. Vervolgens werden ze zelf weer door die cultuur bevrucht. Dit foto-essay is een representatie van die metafoor.”

Jews/America/A Representation is geen beeldverslag, maar een beeldenstorm. Brenner heeft zijn best gedaan om stereotypen te vermijden. Wie bijvoorbeeld dacht op basis van Woody Allens films een accuraat beeld te hebben van joden in Amerika komt bedrogen uit. Op dertig brede panoramafoto's staan onalledaagse groepen mensen afgebeeld, nauwkeurig geplaatst in een vaak bevreemdende omgeving. Recht in de lens kijkend vertellen ze op verschillende manieren hetzelfde verhaal: anders zijn en daardoor hetzelfde zijn.

Dat de woest ogende groep Harley-Davidsonrijders joods is, kun je alleen zien omdat ze zo uit een synagoge lijken te zijn gereden. Joodse homo- en lesboparen met hun kinderen in een hortus botanicus zouden net zo goed gojs kunnen zijn. En de portretten van joodse moordenaressen, Chinezen en zelfs een joodse eskimo lijken af te rekenen met een vastgeroeste beeldvorming over joods zijn.

Soms wordt de spanning tussen joods en Amerikaans juist expliciet onderwerp van de foto. The December Dilemma schetst een vertwijfeld joods doorsneegezin in kersttijd. Wordt het de kerstboom of de chanoekalamp?

“Ik heb willen breken met een stereotype, een emblematisch beeld dat van de joden bestaat, zowel onder joden als onder niet-joden. Het breken van het beeld is in de joodse cultuur verankerd, het uitvinden van het beeld is typisch Amerikaans. Op die scheidslijn tussen beelden maken en beelden breken ballanceert volgens mij de joods-Amerikaanse identiteit. De groepen op mijn foto's reageren steeds op een verschillende manier op dat 'oude' beeld.”

Dat laatste lijkt niet helemaal juist. Brenner heeft de groepen laten reageren. De foto's zijn bedachtzaam geconstrueerd en je vraagt je af hoe Brenner rabbijnenechtparen zover heeft gekregen dat ze in een beddenzaak op tweepersoonsmatrassen hebben plaatsgenomen.

“In het algemeen is de Amerikaanse mentaliteit bijzonder toeschietelijk, maar een enkele keer lag het onderwerp te gevoelig. The December Dilemma had ik eigenlijk willen maken met een van de beroemdste joodse families in Amerika. Ze zijn echte Wasps - white, Anglo-Saxon and protestant - volledig aangepast aan de Amerikaanse cultuur. Met zowel een kerstboom als een chanoekalamp in de huiskamer. Twee dagen voor de opnames belde de moeder me op: 'het gaat niet door'. Ze was bang dat iedereen plotseling kon zien hoe ze werkelijk waren. Dat het stereotype beeld niet meer zou kloppen. Ze zei: 'je hebt gelijk, wij zijn zo. Maar we kunnen zo echt niet op de foto'. Die angst hebben veel joden in Amerika. Dat is de macht van het beeld.”

Als illustratie van die macht nodigde Brenner dertig beroemde joodse Amerikanen uit voor de portretserie Icons, die onderdeel van de tentoonstelling uitmaakt. Op Ellis Island, waar vroeger de joodse immigranten hun eerste stappen in de nieuwe wereld zetten, drapeerde hij de portretten van onder anderen Barbara Streisand, Henry Kissinger, Estee Lauder, Philip Roth en Steven Spielberg schots en scheef door elkaar, als de bagage van hun voorouders.

“De 'iconen' zijn bedoeld als voorbeelden van de nieuwe joodse identiteit. Amerikanen zijn geobsedeerd door roem en succes. Deze portretten vertegenwoordigen dan ook per definitie de Amerikaanse cultuur. Streisand en Spielberg braken op hun eigen manier het stereotype beeld van het jodendom en stelden daar een nieuw beeld tegenover. De vraag is: hoe echt is dat nieuwe beeld en hoe machtig? Zijn ze daarin gevangen, moet ook dit beeld weer worden afgebroken? Dit soort vragen wil ik aan het huidige jodendom blijven stellen”.

Eerder was Jews/America/A Representation alleen in New York te zien. Vanuit joodse hoek kwamen, volgens Brenner, nogal eens negatieve reacties op zijn foto's. “Niemand kan leven zonder beelden. Maar sommigen verwarren het beeld met de werkelijkheid. Die mensen raken geshockeerd als je, zoals ik heb gedaan, hun zelfbeeld vernietigt. In hun ogen kunnen joden geen moordenaar zijn of eskimo, en vrouwen geen rabbijn.”

Brenner haalt zijn schouders op. “Ik weet niet wat ik daar van moet denken. Mijn foto's zijn vragen waarop ik zelf het antwoord niet weet. Wat is een jood? Die bestaat volgens mij helemaal niet. Het jodendom kun je niet even bevriezen, het is continu aan het veranderen. Hoe kun je nou de ander worden en tegelijkertijd dezelfde blijven?”