Defensie; Op slagvelden zonder grenzen

Militaire kunstmanen zijn er in vele soorten. Spionnen in de ruimte zijn onmisbare hulpmiddelen bij moderne oorlogvoering.

SLAGVELDEN ZIJN door de eeuwen heen steeds groter geworden. Kosovo Polje - het Merelveld, waar een Turkse krijgsheer in 1389 een Servisch leger versloeg - is in een achternamiddag nog wel te bewandelen. Dat geldt ook voor de akkers bij Agincourt, waar Engelse boogschutters in 1415 een log Frans ridderleger in het stof deden bijten.

Voor het bezichtigen van Napoleons Waterloo is - zoals de Britse mili tair-historicus John Keegan stelde, en vervolgens uitvoerde - te paard op een middag nog wel te doen.

Deze eeuw is de schaal van de stafkaarten er niet kleiner op geworden.

Voor het strijdperk rondom Koersk (1943) of de Normandische invasiestranden (1944) is een auto nodig. En het bezichtigen van het Kuwaiti Theatre of Operations (KTO), waar de Golfoorlog werd uitgevochten, zou zonder helikopter onuitvoerbaar zijn.

Buskruit, verrekijker, telegraaf, radio, vliegtuig en raket hebben ertoe bijgedragen dat tegenstanders elkaar van steeds grotere afstand kunnen bespieden en bestoken.

Satellieten vormen de meest recente vooruitgang op het gebied van de coördinatie van strijdkrachten - en zijn daarmee verantwoordelijk voor alweer een vergroting van het slagveld. De Golfoorlog geeft daarvan het beste voorbeeld. De Amerikaanse generaal Merrill McPeak, de toen malige luchtmacht-chef, noemde het conflict niet voor niets “de eerste echte ruimte-oorlog”.

Het domineren van de ruimte is zo belangrijk geworden dat de ver schillende Amerikaanse strijdmachtonderdelenKan regel niet uitvullen ruziën over de zeggenschap bij oorlogvoering in dit 'vierde medium' - naast aarde, water en lucht. De Amerikaanse technologische ontwik kelingen worden gespiegeld door die van Rusland, zij het dat dat land langzaam achteropraakt door financiële krapte.

China, Israel, India en verschillende Europese landen beschikken ook wel over dit soort kunstmanen, maar vallen bij Russen en Amerikanen in het niet.

Militaire kunstmanen zijn er in diverse, eigenlijk vaag gedefinieerde soorten: spionage-, weer-, communicatie- en navigatiesatellieten zijn de belangrijkste. Het woord 'vaag' is hier op zijn plaats, omdat de functionele grens tussen bijvoorbeeld een actief spiedende foto-verkenningssatelliet en een onschuldiger, passieve waarschuwingssatellietKan regel niet uitvullen moeilijk is te trekken. Behalve met de KH-11 (de afkorting staat voor Keyhole), die met een sterke telelens het aantal meloenen in een marktstalletje in Bagdad kan tellen, wordt de vijand immers ook begluurd met een DSP-kunstmaan (voor: Defense Support Program), die bij het waarnemen van de hete vlam van een Scud-lancering een alarmsignaal doorseint.

Spionagesatellieten doen in wezen niets anders dan de bemande vlieger die het Chinese keizerlijke leger tweeduizend jaar geleden opliet, of de Yankee-luchtballon boven de Geconfedereerde linies bij Yorktown in 1862: vanaf veilige hoogte de vijand bekijken. Toen de Sovjet-Unie precies veertig jaar geleden de Spoetnik in een baan rondom de aarde bracht, riep de Amerikaanse president Eisenhower dat er geen kunst aan was een metalen voetbal de ruimte in te schieten. Maar dat was camouflage: de Verenigde Staten zagen direct de mogelijkheden van een 'ruimte-oog' en begonnen onmiddellijk een eigen programma voor de ontwikkeling van verkenningssatellieten. De eerste van deze zogenoemde CORONA-satellietenKan regel niet uitvullen draaide in 1960 zijn baantjes rondom de aarde en fotografeerde Sovjet-vliegvelden en marinehavens en raketbasis - als er althans geen wolkendek was. De foto's zijn inmiddels in de openbaarheid gebracht en op het Internet na te slaan.

Deze IMINT-plaatjes (van: imagery intelligence) bereikten de burelen van de spionagediensten op nogal omslachtige wijze.

Wanneer een filmcassette 'vol' was, werd deze door de satelliet op een bepaalde plek de dampkring in gekatapulteerd.

Daarna ontvouwde zich een parachute en een speciaal vliegtuig plukte het rolletje uit de lucht. Het toestel spoedde zich vervolgens naar de CIA-thuisbasis.

De huidige generatie foto-verkenningssatellieten, waaronder de eerder genoemde KH-11, seint het gedigitaliseerde beeldmateriaal dat nu ook bestaat uit nachtelijke infrarood-opnames, direct (in real-time) door. Over de diameter van het kleinste voorwerp dat een KH-11 nog kan waarnemen, doen veel geruchten de ronde. Gaat men er echter, zoals een Amerikaanse analist poneerde, vanuit dat de spionagesatelliet eenzelfde nauwkeurigheid heeft als een Hubble-telescoop, dan zou de KH-11 een rijksdaalder op straat moeten kunnen zien liggen. Het slechte weer is voor de kunstmanen ook geen excuus meer om geen plaatjes te maken. De radar-apparatuur van de Lacrosse-satelliet bijvoorbeeld kijkt dwars door het dikste wolkendek heen. Doordat de radarstralen uiterst nauwkeurig het aardse reliëf aftasten, kan ook een driedimensionaal beeld worden gevormd van het landschap. Dit beeld is zó gedetailleerd dat helikopterpiloten aanvliegroutes door het virtuele terrein kunnen oefenen.

Een ander type spionagesatelliet is gespecialiseerd in ELINT en SIGINT (van: electronic intelligence en signals intelligence): het afluisteren van de draadloze communicatiesystemen en radarsignalen van de tegenstander. Het is een goed bewaard geheim welke satellieten dit zijn en hoe ze precies werken.

Toch lekt er weleens iets uit: zo zouden sommige kunstmanen zijn ontworpen om zogeheten straalverbindingen af te luisteren. Die verbindingen lopen via hele smalle, rechte bundels radio-energie van zender naar ontvanger. De satellieten 'hangen' in het verlengde van de ontvanger en pikken met gevoelige sensoren de radio-signalen op die over de ontvangende antenne zijn 'gemorst'.

Analisten van de Federation of American Scientists, de FAS, hebben recent schetsen gepubliceerd van de tot op heden ultra-geheime Trumpet, die ontworpen zou zijn om mee te luisteren met tienduizenden mobiele telefoonkanalen. Deze kunstmaan zou over een antenne beschikken met een oppervlakte van meer dan een hectare.

Deze herfst nog zal een derde exemplaar in omloop worden gebracht.

Het einde van de Koude Oorlog heeft niets afgedaan aan het nut van de spionnen in de ruimte.

Irak, Noord-Korea, Iran en Libië, maar ook Rusland en China, mogen zich nog steeds verheugen in belangstelling uit de ruimte. Naar verluidt luistert de Trumpet de communicatie-lijnen tussen de Russische marinehoofdkwartieren en de onderzeebootvloot af.

Weersatellieten zijn ondanks de technologische vooruitgang allesbehalve overbodig geworden: vliegtuigen, marineschepen, maar ook gewone soldaten hebben nog steeds rekening te houden met stormen, onweer en regen. En het belang van communicatiesatellieten neemt alleen nog maar toe. Ze zijn namelijk onmisbaar voor een goede situational awareness, het tactische overzicht over het slagveld, dat onmiddellijke levering van bevelen, digitale kaarten, maar ook bijvoorbeeld van video-opnames vereist.

De grote militaire waarde van navigatiesatellieten kwam tijdens de Golfoorlog onomstotelijk vast te staan. De landstrijdkrachten van de anti-Iraakse coalitie maakten aan het begin van de landoorlog in korte tijd een omtrekkende westelijke beweging en vielen Iraakse troepen in Koeweit in de rug aan. Zonder het Global Positioning System (GPS) was dit niet mogelijk geweest. Want de Iraakse commandanten dachten dat de Amerikaanse, Britse en Franse tanks het schaarse wegennet zouden moeten gebruiken. Het desolate woestijnlandschap in Koeweit en West-Irak, dachten de Irakezen, zou geen geografische herkenningspunten bieden, zodat de divisies onherroepelijk zouden verdwalen. Precies langs de voor de hand liggende invalsroutes hadden ze zich dan ook ingegraven. Via het GPS-systeem, dat is gebaseerd op een aantal referentiepunten in de ruimte, waren zulke herkenningspunten helemaal niet nodig.

En dan is er sinds enige tijd nog een nieuw type kunstmaan in ontwikkeling, dat hier niet ongenoemd kan blijven: de gewapende satelliet. Sinds de VS het overambitieuze en controversiële programma voor de bouw van een ruimteschild - beter bekend als Star Wars - hebben gestaakt, is het lang stil geweest rondom ruimtelasers en -kanonnen. Nu de dreiging van de kernraketten van de Sovjet-Unie is vervangen door die van de zogeheten rogue-states (de 'schurkenstaten') neemt ook de belangstelling voor dit soort exotische wapens weer toe. Een Amerikaanse, op de grond gestationeerde laser heeft intussen bij wijze van proef een satelliet beschoten, en van een vliegend laserkanon, de airborne laser (ABL), is een prototype in de maak. De ABL is bedoeld om aan de rand van het vijandelijke luchtruim vanaf honderden kilometers afstand Scud-raketten te 'verschroeien'. Nu dit soort techniek de science-fiction is ontstegen, wordt ook de roep in het Amerikaanse Congres om een ruimtelaser te produceren steeds luider.

Hiermee zouden ballistische raketten en satellieten moeten worden vernietigd. Aangezien deze satellietwapens in theorie een oneindige actieradius hebben, zou de slagveldtoerist van de toekomst zich per Spaceshuttle moeten verplaatsen.

    • Menno Steketee