De tucht van de politiek

NEERIJNEN. Negen jaar was hij gedelegeerd commissaris van het Gelderse nutsbedrijf Nuon. De vergaderingen waren openbaar. Onderwerpen als milieu, investeringen en vooral de gewenste tarieven voor elektriciteit kwamen ruim aan bod. De pers luisterde en gaf de volgende dag commentaar. De politiek maakte de dienst uit.

Toen J. de Bondt twee jaar geleden als VVD-gedeputeerde van de provincie Gelderland weer in de commissarisstoel van Nuon plaats nam, kende hij het bedrijf niet meer terug. Nuon is een structuur-NV geworden. De vergaderingen van de commissarissen zijn besloten. Het gesprek gaat nu vaak over overnames, fusies of nieuwe activiteiten in het buitenland. De inkomens van de directie zijn verhoogd. Nuon is er niet meer voor het algemeen belang, maar voor het eigen bedrijfsbelang. De politicus De Bondt werd geacht de NV te dienen. Toch vertegenwoordigde hij zijn provincie. Dat leidde tot conflict. “Ik zat met twee petten op”, zegt hij en afgelopen zomer heeft hij ontslag genomen.

Aanleiding van De Bondts vertrek was een conflict over de Gelderse waterhuishouding. Nuon heeft een waterleidingbedrijf met pompstations in verdrogende zandgebieden. De Bondt zou graag zien dat Nuon dat bedrijf aan de Gelderse waterleiding zou verkopen, zodat het rijke rivierengebied de voorziening van de verschralende Veluwe zou kunnen overnemen. Dat is in het belang van het Gelderse milieu, maar het schaadt de NV. Dus gebeurt het niet.

Net zoals zes andere grote bedrijven voor elektriciteitsdistributie is Nuon een enthousiast voortgalopperende publieke mastodont, losgelaten door de overheid. De markt zou voldoende discipline opleggen. Helaas is het een markt met één kraam. Van concurrentie is geen sprake. De inwoner van Gelderland, Friesland of Flevoland kan geen kabels of waterleiding van een ander distributiebedrijf laten leggen. Hij moet zich ook schikken naar de bedrijfsplannen van de NV Nuon. Als de directie te grote risico's neemt in China, zal de kleinverbruiker het aan zijn elektriciteitsrekening merken. Een Nuondochter heeft al veel geld verloren in het mislukte televisiekanaal Sport 7. Ondanks retoriek over “Chinese muren” tussen elektriciteit en leuke nieuwe dingen is volgens De Bondt “al het geld van Nuon via de stekker in het stopcontact naar binnen gekomen”.

Hoe zoiets politiek kan aflopen, was vorige week te zien tijdens het Kamerdebat over de tariefsverhoging van een andere losgeslagen olifant, de Nederlandse Spoorwegen. De overheid wil graag dat de mensen tijdens het spitsuur van de auto overstappen op de trein. Dat spaart files en energie. Maar het bedrijfsbelang van de NS eist dat reizigers tijdens het spitsuur op de auto overstappen. Al die extra treinstellen die voor de pendelende massa's moeten worden aangekocht, leveren buiten de drukke tijd geen geld op.

Dus begon monopolist NS aan een ontmoedigingsbeleid door verhoging van de tarieven voor abonnementshouders. NS-directeur A. den Besten schoffeerde straffeloos zijn trouwste klanten in een interview met de Volkskrant. Niets aan te doen, reageerde enig aandeelhouder en vervoersminister Jorritsma stralend. De NS, die met ons belastinggeld is bekostigd en op onze rails rijdt, behoort ons niet meer toe. Ze zijn verzelfstandigd. De Spoorwegen genieten een vrijheid die geen enkel ander bedrijf kent. Zonder controle door de aandeelhouder en zonder invloed van de klanten die bij gebleken wanprestatie niet op een andere trein kunnen overstappen.

Binnenkort zal de Tweede Kamer debatteren over het toezicht op de nutsbedrijven. Er komt een nieuwe elektriciteitswet. Zeven grote distributiebedrijven zullen een aandeel krijgen in één groot, gefuseerd nationaal productiebedrijf dat de netten van stroom moet voorzien. Het blijft allemaal zelfstandig. De vraag is of de Kamerleden over een paar jaar weer verbaasd zullen staan, als zo'n mastodont met fikse tariefsverhogingen uit het moeras moet worden getrokken. Ondernemertje spelen is leuk voor dure directieraden, maar bij mislukkingen zullen wij allen bij moeten springen.

De Bondt, die de portefeuille Verkeer en Waterstaat beheert, praat graag over openbaar nut en openbare werken. Deze kettingroker is een echte kracht-en-ijzer-man. Vroeger was hij projectontwikkelaar. In het stadhuis van Neerijnen, een idyllisch kasteeltje met een fontein, vlakbij de Waal, hield hij gisteren een hoorzitting over de Betuwelijn. Hij is gesteld op het klassieke nutsbedrijf, waar algemeen belang de sterkste drijfveer is. Het Nederlandse nutssysteem onderscheidde zich altijd door lage tarieven.

Dat marktwerking mogelijk is, blijkt uit de verbetering van de telefoonservice. Concurrentie heeft de Nederlandse telefonie goed gedaan. De directeuren van KPN en van Libertel zouden zich er wel voor wachten om hun klanten zo te schofferen als Den Besten van de Spoorwegen dat heeft gedaan. Uit het Amerikaanse voorbeeld blijkt dat instandhouding van eerlijke concurrentie bijna evenveel overheidsinmenging vergt als overheidsmonopolies. De Nederlandse overheid verkeert in de illusie dat een vrije markt langs natuurlijke weg ontstaat.

Bij elektriciteit zijn keuzemogelijkheden nog ver weg, zeker voor de kleinverbruiker. En zolang de klant het niet voor het kiezen heeft, kan de overheid zich er niet zo van af maken als minister Jorritsma. “De bedrijven blijven monopolist”, zegt De Bondt. “Zolang er geen vrije markt is, moet de overheid aansturen. Verzelfstandiging is dan onverstandig”. Waar de tucht van de markt ontbreekt, is behoefte aan de tucht van de politiek.

    • Maarten Huygen