Nieuwe 'Boris-Ryu' relatie moet Japan vrede brengen

Afgelopen weekeinde heeft president Jeltsin de Japanse premier Hashimoto informeel en allerhartelijkst ontvangen in Siberië. Rusland en Japan lijken zich op te maken voor een herwaardering van de wederzijdse relaties.

TOKIO, 3 NOV. 'De dag dat de Noordelijke Eilanden in ons bezit terugkomen, is de dag dat er weer vrede zal heersen.' Deze tekst staat uitgehakt in een reusachtig blok graniet tegenover het Japanse parlementsgebouw in Tokio. Ook al lijkt de werkelijkheid anders, het is blijkbaar nog steeds geen vrede in Tokio. De afspraak van de Russische president Boris Jeltsin en de Japanse premier Ryutaro Hashimoto om voor het jaar 2000 een vredesverdrag te tekenen, betekent voor Japan dus maar één ding: de Noordelijke Eilanden komen terug in Japans bezit.

De eilanden in kwestie, de zuidelijke uitloper van de Koerilen-archipel, zijn niet meer dan een paar nietige stippen. Maar de betekenis van deze stippen voor Japan is groter dan een buitenstaander zou verwachten. De Sovjet-Unie bezette de eilanden aan het einde van de Tweede Wereldoorlog toen het plotsklaps de aanval tegen Japan inzette, zoals was overeengekomen met de Verenigde Staten. Voor Japan was deze aanval - zeven dagen voor de Japanse overgave - echter een grote verrassing want “we hadden een niet-aanvalsverdrag met de Russen”, zoals vooral oudere Japanners niet moe zijn te herhalen. De Sovjet-legers walsten in Noord-China over de Japanse legers heen en voerden honderdduizenden krijgsgevangenen af naar kampen in Siberië, waaruit zo'n honderdduizend Japanners nimmer zijn teruggekeerd. De terugkeer van de vier eilandjes is zo bezien een vergoeding voor de ondergane vernedering.

Wegens deze kwestie is er dus ruim 50 jaar na de oorlog nog geen vredesverdrag tussen beide landen. De relatie is tot dusver uitgesproken kil. Dit is niet slechts op politiek gebied zo, maar ook op handelsgebied. Japan exporteert bijna tien keer meer naar Nederland dan naar het naburige Rusland. Op het eiland Hokkaido, dat door een zeeëngte van slechts vier kilometer van de betwiste eilanden wordt gescheiden, adviseert de lokale overheid kleine bedrijven om nièt in het naburige Rusland te investeren wegens de economische risico's. Volgens een Japans handelshuis hebben Russische bedrijven nog rekeningen ter waarde van ruim twee miljard dollar openstaan bij hun Japanse leveranciers.

Hashimoto poogt deze sluier over de relatie te doorbreken. Op 24 juni van dit jaar hield hij in Tokio een toespraak waarin hij de “ontwikkeling van een positieve diplomatie vis à vis Eurazië” aankondigde. De relatie met Rusland moest voortaan worden gebaseerd op “vertrouwen, wederzijds profijt en een lange-termijnvisie”. In een reactie sprak een woordvoerder van Jeltsin destijds van een “nieuwe bladzijde in de relatie tussen beide landen” die werd opengeslagen. Dit initiatief van Hashimoto heeft nu geleid tot de belofte voor 2000 een vredesverdrag te tekenen, een resultaat dat de Japanse krant Asahi omschrijft als “meer dan was verwacht”.

Ondanks het enthousiasme over de bereikte belofte, is er evenwel nog geen enkel zicht op de werkelijke oplossing die voor de eilandenkwestie zal worden gevonden. Jeltsin en Hashimoto refereerden beiden dit weekeinde aan de Verklaring van Tokio uit 1993, waarin Rusland destijds voor het eerst erkende dàt er een territoriaal dispuut tussen beide landen bestaat en de landen overeenkwamen dat een oplossing moet zijn gebaseerd op “recht en rechtvaardigheid”.

Wat Hashimoto wèl heeft bereikt is dat hij Rusland duidelijker op de mentale wereldkaart van de Japanners heeft gezet. Rusland is het enige buitenland dat vanaf de Japanse eilanden met het blote oog is waar te nemen, maar toch zei een jaar geleden 85 procent van de Japanners “geen enkel gevoel van nabijheid” te hebben ten opzichte van Rusland. Terwijl Japan zich steeds meer richt op Azië en de studie van de Chinese taal sinds kort onder zakenlieden een grotere populariteit heeft dan Engels, is het nabijgelegen Rusland een witte vlek voor Japan. Met de nieuwe 'Boris-Ryu' relatie - de twee leiders tutoyeren elkaar van nu af aan - geeft Hashimoto zijn land een nieuwe richting aan voor het tijdperk na de Koude Oorlog. Ryutaro Hashimoto treedt met deze relatie in de voetsporen van zijn voorganger Yasuhiro Nakasone, die in de jaren '80 de 'Ron-Yasu' band onderhield met de Amerikaanse president Ronald Reagan.

Werkelijk resultaat van de top is voorlopig vooral te verwachten op economisch gebied. Op de eerste dag van de ontmoeting kwamen beide leiders het 'Hashimoto-Jeltsin Plan' overeen dat zich richt op versterking van de economische banden. Japan zal onder meer investeringen promoten en training geven aan Russische zakenlieden. Verder zullen beide landen overleg plegen op het gebied van energie en het vreedzaam gebruik van kernenergie. Ook heeft Hashimoto toegezegd dat Japan een Russische lidmaatschapsaanvraag van de APEC (het forum voor Asian-Pacific Economic Cooperation) zal steunen. De APEC omvat vrijwel alle landen rondom de Stille Oceaan, van China tot Chili en de VS. De organisatie is gericht op economische samenwerking, maar vervult ook een belangrijke politieke rol omdat dit het enige forum in de regio is waar regeringsleiders elkaar jaarlijks ontmoeten.

    • Hans van der Lugt