Gergjev en Kirov vieren jubilea met Russische opera's

Concert: De liefde voor de drie sinaasappelen van S. Prokofjev door de Kirov Opera o.l.v. Valery Gergjev. Gehoord: 1/11 Concertgebouw Amsterdam. Radio: 8/11 20.02 uur Radio 4.

Voorstelling: Boris Godoenov van M. Moesorgski door de Kirov Opera o.l.v. Valery Gergjev. Decor: Igor Makarov; regie: Alexander Adabashian. Gezien: 2/11 Lucent Danstheater Den Haag.

Valery Gergjev vierde zaterdag tijdens de Matinee op de vrije zaterdag in het Amsterdamse Concertgebouw dat hij daar precies tien jaar geleden zijn Nederlandse debuut maakte. Gergjev kreeg een dik boek over muziek en traditie tijdens een huldiging na afloop van een briljante concertante uitvoering met zijn Kirov Opera uit St. Petersburg van Prokofjevs opera De liefde voor de drie sinaasappelen, waarvan de radio-opname zaterdag wordt uitgezonden.

In de afgelopen tien jaar groeide Valery Gergjev al heel snel uit tot het opwindendste en fascinerendste verschijnsel in de Nederlandse muziek. Zijn Matinee-concerten met het Radio Filharmonisch Orkest en met de Kirov Opera, waarmee hij hier ook in concertzalen en theaters vele andere optredens verzorgde, zijn werk als vaste gast-dirigent en - sinds 1995 als chef-dirigent - van het Rotterdams Philharmonisch Orkest en zijn initiatief tot de instelling van het Rotterdamse Gergjev Festival hebben het Nederlandse muziekleven op stormachtige en ongeëvenaarde wijze verrijkt.

Naast de optredens van het Concertgebouworkest zorgt Gergjev ervoor dat er nu veel vaker dan voorheen en op een breder terrein in ons land valt te genieten van uitvoeringen op wereld-topniveau. De uitstraling van Gergjev, nu ook vast verbonden aan de Metropolitan Opera in New York, is immers hoogst uitzonderlijk en de vocale kwaliteiten van de Kirov Opera zijn uniek. Welke andere opera ter wereld kan putten uit een zó omvangrijk en voortreffelijk vast zangerspotentieel als hier nu vier keer binnen acht dagen valt te bewonderen?

Gergjev en de Kirov Opera zijn, na het tweede Rotterdamse Gergjev Festival en nog een Amsterdams optreden eind september, weer op indrukwekkende wijze terug in ons land. De liefde voor de drie sinaasappelen bracht naast koor en orkest een imposante rij van vijftien solisten op het podium van het Concertgebouw. Gisteravond traden Kirov en Gergjev op bij een ander jubileum - het tienjarig bestaan van het Lucent Danstheater in Den Haag. De geënsceneerde uitvoering van Moesorgski's Boris Godoenov in de eerste versie zorgde zelfs voor 21 solisten op het podium. Deze week wordt Boris Godoenov, tussen nog wat buitenlandse optredens door, in Hilversum op de cd gezet in de eerste èn in de lange tweede versie, waarvan de wereldpremière in 1874 werd gegeven door de St. Petersburgse opera in het toen nog tsaristische Mariinski Theater.

Het komende weekeinde zijn er dan in het Utrechtse muziekcentrum Vredenburg nog twee concertante opera-uitvoeringen: Verdi's Otello en Tsjaikovski's Jevgeni Onjegin. Eind deze maand is Gergjev weer terug in ons land voor concerten met het Rotterdams Philharmonisch Orkest, waarmee hij daarna ook in Wenen optreedt.

Ondanks het concertante karakter kreeg de komische opera De liefde voor de drie sinaasappelen door de suggestief gezongen en vaak half geacteerde rollen een zeer onderhoudende en humoristische vertolking. Maar juist door het ontbreken van een visueel afleidende enscenering wierpen de gedreven en intense instrumentale en vocale uitvoering ook een bijzonder dramatisch en demonisch licht op de groteske handeling. Prachtige rollen waren er onder anderen voor Konstantin Ploezjnikov (Truffaldino), Larissa Djadkova (Clarice), Larissa Sjevtsjenk (Fata Morgana), Jevgeni Akimov (de prijs), Fjodor Koeznetsov (Farfarello) en Anna Netrebko (een prinses in een sprookjesprinsessenjurk).

De nu in Den Haag getoonde Kirov-enscenering van Boris Godoenov ging in juni in première in het St. Petersburgse Witte Nachten-festival. Het is een voor traditionele Russische begrippen zeer eenvoudige reisproductie die zonder pauze wordt gespeeld in een eenheidsdecor van wat houten staketsels met veel textiel eromheen. De belichting moet zorgen voor het effect, soms een Rembrandtiek clair obscur.

Ook de regie van filmregisseur Alexander Abadashian is in onze ogen antiek, soms zelfs bijna goedmoedig sociaal-realisme, totaal iets anders dan scherpe conceptuele Westerse ensceneringen, zoals van Harry Kupfer of die van Herbert Wernicke, die Gergjev deze zomer nog in Salzburg dirigeerde. Pas in de laatste drie scènes kreeg de voorstelling echte zwaarte: de confrontaties van Boris met de intrigant Sjoeiski (een ijzige rol van Nikolaj Gassijev), met het lijdende Russische volk en met de monnik Pimen (de onverstoorbaar orerende Gennady Buzzenbenkov), die Boris met zijn eigen kwalijke verleden confronteert.

De Boris van Vladimir Wanejev was vocaal even ontzagwekkend als deze zomer in Salzburg, maar visueel in zijn buitensporige expressiviteit veel ouderwetser: wroeging en waanvoorstellingen maken de tsaar tot een wanhopig beest dat over de grond kruipt, nóg treuriger dan de andere Russen.

    • Kasper Jansen