Sjeik Yassin, oprichter en spiritueel leider van Hamas: 'Het vrije Gaza is niet meer dan een gevangenis'

Vorige maand werd Hamasleider sjeik Ahmed Yassin na acht jaar uit een Israelische gevangenis vrijgelaten. Zijn gevangenschap heeft hem tot een verzetssymbool getransformeerd. Hij wil met een gematigder politiek de radicale islamitische beweging weer populair maken bij het volk. 'Hamas zal geen aanslagen op Israel meer uitvoeren vanuit gebied dat door de Palestijnse autoriteiten wordt gecontroleerd.'

Sinds 1 oktober is de zandweg in Sabra, een volkswijk van Gaza-stad, niet meer dezelfde. Op die dag begonnen bouwvakkers een deel van het huis op de hoek af te breken. Er kwamen betonmolens, stapels staaldraad. Op de buitenmuren aan de straat, die overeind bleven, stempelden Palestijnse buurtbewoners een slinger kleurige portretten van de bewoner, sjeik Ahmed Yassin. Anderen kwamen met hun spuitbussen, en schreven er teksten bij als 'Welkom thuis, Sjeik' en 'Islam is de oplossing'.

Op 1 oktober, voor het ochtendgloren, werd sjeik Ahmed Yassin, de oprichter en spirituele leider van de Palestijnse islamitische beweging Hamas, na acht jaar uit een Israelische gevangenis vrijgelaten. Tegen de tijd dat de zon opkwam, was de hele wereld al op de hoogte. Ook de zandweg in Sabra. Op 6 oktober werd de sjeik, na een oogoperatie en enige besprekingen met de Jordaanse koning Hussein, in een helikopter naar zijn thuisbasis Gaza gevlogen. Op hetzelfde moment dat hij uit Amman opsteeg, stuurde koning Hussein twee Mossad-agenten naar Israel die sinds de mislukte aanslag op Hamas-leider Khaled Mesha'al in Jordanië werden vastgehouden. Volgens sommige mensen in het Midden-Oosten was dit de gevangenenruil van de eeuw.

Zolang de nieuwe ontvangstruimtes in zijn eigen huis nog niet klaar zijn, houdt sjeik Yassin hof in het huis ernaast. Daar woont zijn zoon - een van de acht zoons van hem en zijn vrouw Halima. Ze hebben ook nog drie dochters. Sommige Palestijnen zeggen dat de sjeik zijn vrijlating aan Halima te danken heeft. Ze is dit jaar in haar eentje, dapper, op bedevaart gegaan naar Mekka. Anderen zeggen dat de Israeliërs sowieso op een kans wachtten om van Yassin af te komen. Als zijn zwakke gestel het in de gevangenis zou begeven, zouden de Palestijnen immers tot in lengte van dagen kunnen zeggen dat de Israeliërs een Palestijnse held hadden vermoord.

De gevangenis, zoveel is zeker, heeft hem tot een formidabel symbool getransformeerd. Alles wat de sjeik zei, alles wat althans via tussenpersonen buiten de muren van zijn kerker werd gebracht, galmde nog dagenlang na over straat, door de kantoren, de koffiehuizen. Was hij niet gearresteerd, dan was hij misschien allang door de rest van het leiderschap aan de kant gezet en in de vergetelheid geraakt.

Stipt om half elf 's ochtends wordt de sjeik door neven en andere familieleden in een rolstoel naar binnen gereden - de discipline van Hamas-leiders is vermaard. Hij krijgt een jasje om zijn schouders, de mannen stoppen hem onder een deken. De 61-jarige sjeik, na Yasser Arafat het tweede boegbeeld van het Palestijnse verzet tegen Israel, oogt fragiel. Is dit de man die sinds 1987, grotendeels vanuit de cel, zoveel zelfmoordenaars van Hamas tot het martelaarschap wist te inspireren - tot een bloedige reis naar de hemel, waar 71 maagden wachten en rivieren van honing? Hij is broodmager. Zijn voeten steken in slappe leren slofjes. Zijn armen en benen zijn sinds zijn dertiende verlamd. Hij hoort slecht - dat maakt hem tot de enige Palestijn, zegt hij, die geen mobiele telefoon nodig heeft. Zijn ogen zijn niet eens een bril meer waard. Zijn stem piept zwakjes en hoog.

Maar de strategie die hij vanonder een Zwitserse Edelweissklok en de betonnen stalactieten aan het plafond ontvouwt, verraadt een wakker brein. Hij laat niet het achterste van zijn tong zien - verre van dat. Maar zelfs na bijna twee uur praten zijn zijn antwoorden coherent en to the point. Elke vaagheid is opzettelijk. Hij is ad rem en bij vlagen geestig. Een jongen in een 'Pizzaland' t-shirt dient hem af en toe midden in een betoog slokjes water toe,en een pilletje. Daarna maakt hij zijn zin grammaticaal foutloos af, alsof er geen pauze was.

Op de gebloemde banken langs de muren zit een handvol mannen ademloos te luisteren. Sinds de komst van Yasser Arafat naar Gaza, zomer 1994, is Hamas ongeveer de helft van haar aanhang kwijtgeraakt. Sommige Hamas-aanhangers beweren dat het huis van sjeik Yassin een bedevaartsoord geworden is, dat er dagelijks honderden mensen in de rij staan om hem te zien. De eerste dagen was dat misschien zo. Maar nu is het opmerkelijk rustig.

Maar de sjeik heeft een strategie bedacht om dat tij te keren. Hij wil met een gematigder politiek proberen om Hamas, dat in 1987 aan de overkant van de straat in de islamitische club naast de moskee werd opgericht, weer populair te maken bij het volk. Sjeik Yassin heeft sinds zijn vrijlating heel wat interviews gegeven. Maar zo duidelijk als vandaag heeft hij het nog nooit gezegd: “Hamas zal geen aanslagen op Israel meer uitvoeren vanuit gebied dat door de Palestijnse Autoriteiten wordt gecontroleerd. Als het toch gebeurt, dan vragen we Arafat om zo iemand voor het gerecht te slepen. Net zoals Amerika de criminelen arresteerde en veroordeelde die het World Trade Center in New York wilden opblazen.”

U zegt dat Hamas vanuit de zones A, de autonome Palestijnse gebieden (zie kaartje, red.), geen aanslagen meer zal plegen of beramen?

“De mensen die dat doen, handelen op eigen houtje. Zij handelen tegen de wetten van de islam. Wij vragen de Palestijnse Autoriteit om hen te veroordelen.”

Als ze het toch doen, eert u ze niet langer als martelaars?

“Zij zijn geen goede moslims. Dat zijn alleen zij die opereren vanuit Palestijns land dat nog door Israel bezet is.”

U bent een politiek leider. Wie garandeert dat de militaire tak van Hamas naar u luistert?

“Wij van het politiek leiderschap van Hamas, onderhouden geen directe contacten met de militaire tak. Om veiligheidsredenen. Maar dit is een islamitisch decreet, en daarvan hoef ik niet ieder lid van de militaire tak persoonlijk te overtuigen. Als jullie baba (de paus) zegt dat abortus volgens de christelijke leer verboden is, dan is iedereen die wel abortus pleegt geen goed christen. Als wij zeggen dat aanslagen plegen vanuit de Palestijnse autonome gebieden tegen de islam indruist, dan is elke Palestijn die het toch doet, geen goed moslim. De militaire tak van Hamas moet zelf weten wat ze met dit decreet doet, net als de christenvrouw die overweegt abortus te plegen.”

Wat houdt u Israel voor: hoe meer land Israel aan de Palestijnse Autoriteit overdraagt, hoe minder Palestijnse bewoners aanslagen in Israel plegen?

“Hamas is tegen de Oslo-akkoorden. Wij hadden alle Palestijnse Oslo-onderhandelaars gemakkelijk kunnen vermoorden. Dat hebben we niet gedaan. Zolang ons land nog voor het grootste deel is bezet door Israel, moeten Palestijnen zich verenigen. Wij willen Arafat een kans geven in het vredesproces. Daarom staken wij ons gevecht tegen de bezetting vanuit autonoom gebied.”

Vanuit de zones B (deels onder Israelisch, deels onder Palestijns gezag) en C (geheel onder Israelisch gezag) blijft u aanslagen legitimeren en aanmoedigen?

“Israel heeft ons land gestolen. Het gevecht om dat terug te krijgen, is legitiem. Zelfs volgens het internationaal recht. Wat doet u als ze uw tas stelen? U wilt de tas terug. Wij willen ons land terug. Zo moet u ons gevecht tegen de bezetting zien. Onze strijd is geen terrorisme, maar zelfverdediging. De Israeliërs hebben Gaza ontruimd, en daar ben ik blij om, maar op veertig procent van het grondgebied zijn nog Israelische nederzettingen gevestigd. Op de Westoever is 95 procent nog deels of geheel in Israelische handen. Ik zat in de gevangenis. Het 'vrije' Gaza is niet meer dan een iets grotere gevangenis. Zonder Israelische toestemming kan ik Gaza niet uit. Niet naar Jordanië, niet naar Egypte, niet naar de Westelijke Jordaanoever. Zelfs de zee en het luchtruim zijn voor ons verboden terrein. Door de afsluitingen is de economie in Gaza er belabberd aan toe. De strijd tegen de bezetting moet voortgaan. Waarom zegt de internationale gemeenschap steeds dat wij moeten ophouden met terreur? Laat ze het tegen Israel zeggen! Wij reageren alleen maar op wat Israel ons aandoet.”

Dat de taal van Hamas aanmerkelijk gematigder klinkt dan drie jaar geleden, wil de sjeik niet met zoveel woorden beamen. Maar uit Yassins nieuwe strategie blijkt dat hij onderschrijft wat andere Hamas-leiders wel hardop zeggen: dat de militante Hamas-slogans van weleer (de vernietiging van Israel, van de rivier de Jordaan tot de zee) de Palestijnen niet meer aanspreken. Uit peilingen blijkt dat Palestijnen weliswaar erg ontevreden zijn over het vredesproces, wegens het uitblijven van enige vooruitgang - maar dat zij tegelijkertijd ook geen heil meer zien in het radicale alternatief dat Hamas hun tot nog toe bood. Drie jaar geleden, toen velen optimistisch waren over het vredesproces met Israel, steunde achttien procent van de Palestijnen Hamas. Nu de frustratie over 'Oslo' en de economische malaise toeslaat, zou je verwachten dat Hamas daar garen bij spint. Maar nee - de aanhang is gekelderd naar acht procent. Palestijnen willen kennelijk een ander vredesproces, geen stopzetting van het vredesproces. Dat probeert de sjeik ze nu voor te schotelen, in een poging populariteit terug te winnen voor Hamas.

Wat hij heeft bedacht is een militante versie van waar Arafat mee bezig is: “Arafat heeft al zijn troefkaarten verspeeld sinds hij in 1993 de Oslo-akkoorden tekende. Hamas geeft hem nu een troefkaart terug. Liever, wij zíjn die troefkaart. Als Israel ons het land niet teruggeeft, komt er geen einde aan de terreur, geen 'vrede met veiligheid'. Doet Israel dat wel, dan kan de regio in vrede leven. Wij willen bewijzen dat Hamas misschien nog wel meer vrede wil dan de Israeliërs.”

Is uw strategie die van de wortel en de stok? Als Israel concessies doet, wordt ze beloond met minder terreur?

“Israel moet zich terugtrekken uit Gaza, de Westelijke Jordaanoever en Oost-Jeruzalem en ons toestaan daar onze eigen staat te vestigen. Zij moet alle gevangenen vrijlaten, de nederzettingen ontruimen en ons een vrije doorgang geven tussen Gaza en de Westoever. Dat is alles wat wij vragen.”

Dat is waar ook Arafat op inzet. Betekent dit dat u het raamwerk van de Oslo-akkoorden erkent?

“Nee. Wij erkennen Oslo niet. Maar we moeten onze staat bouwen. We zijn een natie. Israel wil ons Palestijnen tegen elkaar opzetten, maar dat laten wij niet toe. Mijn eisenpakket is een methode om een eind te maken aan de bezetting.”

U zegt dat u met de Palestijnse Autoriteit wilt samenwerken. Maar dat is een product van Oslo.

“Dat is zo. Maar Hamas erkent Arafat als de Palestijnse leider. We willen niet dat ons volk verdeeld is.”

Hoe ver wilt u gaan in de samenwerking met hem?

“Door geen aanslagen meer te plegen vanuit autonoom gebied, willen wij Arafat een kans geven in het vredesproces. Hamas wil hem in dat opzicht niet compromitteren tegenover Israel en het Westen. Wij verlangen van hem dat hij na een aanslag geen onschuldige mensen meer oppakt op verzoek van Israel. Na de laatste aanslag heeft hij zestien liefdadigheidsorganisaties van Hamas opgeheven. Zo erg is het in Amerika niet eens! Hebben de Amerikanen na de bom in het WTC willekeurig onschuldige moslims gearresteerd, islamitische sociale instellingen gesloten? Welnee, ze hebben alleen de criminelen gearresteerd. Onschuldigen oppakken doet alleen Arafat, onder dwang van Israel. Desondanks blijf ik tegen hem zeggen, met een vers uit de Koran: 'Als u uw hand opheft om mij te slaan, dan zal ik mijn hand niet opheffen om terug te slaan'.”

Als Arafat u een ministerspost aanbiedt, accepteert u die dan?

“Nee. Arafats ministers onderhandelen met Israel. Zij steunen de Oslo-akkoorden en voeren ze uit. Aangezien Hamas tegen Oslo is, zullen wij niet helpen Oslo uit te voeren. Verder willen wij Arafat helpen een eigen staat te bouwen. Wij zullen meedoen aan de gemeenteverkiezingen. De zorg voor de medemens is een van de hoekstenen van de islamitische leer.”

Na uw vrijlating heeft u de Israelische premier Netanyahu een staakt-het-vuren aangeboden, op voorwaarde dat hij uw eisenpakket accepteert. Wil Hamas met Netanyahu onderhandelen?

“Er valt niets te onderhandelen. Als je een element uit het voorstel haalt, klopt er niets meer van. Stel, Israel gaat ermee akkoord om de hele Westelijke Jordaanoever te ontruimen, maar het weigert ons een eigen staat te geven of laat alle nederzettingen in tact - dan blijft er van het voorstel niets over.”

Koning Hussein wil bemiddelen tussen Hamas en Israel.

“O ja? Daar weet ik niets van.”

U wilt niet, zoals Gerry Adams van de IRA, met de vijand om de tafel gaan zitten?

“Nee. Ik praat niet met de Israeliërs. Dat is Arafats taak. Die heeft de Oslo-akoorden gesloten.”

Vroeger wilde Hamas heel voormalig Palestina terug, dus ook Tel Aviv. Heeft u die eis laten vallen?

“Mijn voorstel gaat over een tijdelijk staakt-het-vuren. Het is niet voor altijd.”

U zet aanmerkelijk lager in dan vroeger. Mag men daar betekenis aan hechten?

“De profeet had geduld. Ik ook. Als Israel ophoudt met de dagelijkse onderdrukking van de Palestijnen, dan stoppen wij de strijd tegen de bezetting voor een bepaalde tijd.”

Wat is 'bepaalde tijd'?

“Dat zal blijken.”

U bent vaag. Hoe wilt u dat de Israeliërs uw voorstel serieus nemen als dat twee jaar kan zijn, of honderd jaar?

“Als ze echt vrede willen, gaan ze erop in.”

Heeft Netanyahu op uw voorstel gereageerd?

“Geen woord. Ik heb het hem via de media laten weten, dus ik wacht via de media op een antwoord. Heeft u iets gehoord?”

Hij vindt het niet de moeite waard om over te praten.

“Als Israel dit afwijst, is het verantwoordelijk voor de gevolgen.”

De sjeik verlaat zijn huis zelden. Hij slaapt veel. Als hij de deur uitgaat, is het voor een bezoek aan het ziekenhuis. Een keer hield hij een toespraak op de Islamitische Universiteit. Gaza, weet hij, is ingrijpend veranderd sinds hij hier voor het laatst was. “Er zijn stoplichten gekomen, en flats en geplaveide wegen. Moderne ontwikkelingen zijn goed voor de mensen, al denkt het Westen wel eens dat mensen als ik daar tegen zijn.” De overige nieuwigheid - de Franse croissanterie Delice, de gokhallen, de strandtenten waar half Gaza het hele jaar door de poor man's holiday viert, en al het andere dat zich nog half in de geborgenheid van particuliere huizen afspeelt - heeft sjeik Yassin enkel van horen zeggen.

Yasser Arafat was op de Westelijke Jordaanoever toen sjeik Yassin zijn intrede deed in Gaza. Sommigen zeggen dat Arafat expres afwezig was. Hij was kwaad dat koning Hussein, die hij verdenkt van territoriale aspiraties op de Westoever, de sjeik vrij kreeg - terwijl hij, Arafat, vele malen bij de Israeliërs op Yassins vrijlating had aangedrongen en steeds nul op het rekest kreeg. “Niet koning Hussein, maar Arafat is de vertegenwoordiger van het Palestijnse volk!” brulde een adviseur van Arafat in die dagen.

In Gaza gaan wilde geruchten dat de koning en de sjeik onder één hoedje spelen tegen Arafat. In die theorie zou de sjeik zich opwerpen als de rivaal van Arafat, om zijn gezag te ondermijnen. Anderen voorspellen dat de sjeik juist zijn politieke glans zal verliezen nu hij op vrije voeten is. Niemand, voorlopig, die het weet. Hijzelf? Als hij al een voorgevoel heeft van zijn toekomstige verhouding met Arafat, dan laat hij zich er enkel cryptisch over uit. Hij noemt hem in elk geval geen 'verrader' meer, zoals een paar jaar geleden.

“Ik ga hem binnenkort een tegenbezoek brengen.”

Beschouwt Arafat u als rivaal?

“Hahaha. Geen idee. Wie dat zegt, wil het Palestijnse volk tegen zichzelf uitspelen. Ik denk niet dat hij bang voor me is.”

Een van uw collega's zei: 'Als er verkiezingen komen, zou Hamas Arafats Fatah-partij weleens kunnen verslaan. Niet omdat Hamas populair is, maar omdat de mensen genoeg hebben van de corruptie en de vredespolitiek van Fatah'.

“U heeft gelijk en ongelijk. In een democratisch systeem zet de ene partij de andere niet buitenspel. De grootste heeft de macht. Intussen moet de andere partij kunnen zeggen wat zij wil. Ik ben niet uit op macht. Ik ben uit op het einde van de bezetting. Zolang die duurt, zal Hamas Arafat niet met geweld bevechten. Zoals gezegd, ik heb geduld. Sinds 1952 ben ik een ziek man. Zonder mijn geduld had ik hier nu niet gezeten.”

Dan glimlacht hij stil voor zich uit. De jongen met het 'Pizzaland'-shirt haalt de rolstoel van de rem. Een neef zet de deken vast onder de broze armen van de sjeik. Voorzichtig rijden ze hem langs de plastic planten en de uitstalkast vol porselein naar de vergulde pilaren bij de deur. Ze draaien hem nog een keer om, precies onder een foto van minstens twintig jaar geleden. Toen was zijn gezicht rond en stonden beide pupillen krachtig dezelfde kant op.De lange pluisbaard was toen nog een five o'clock shadow, die hem niet misstond. De oude man met de ingevallen wangen die hij nu is, wil nog iets zeggen: “Met geduld, zuster, komt men door alle crises heen.”