VS-China: eerst de handel, dan de moraal

De Amerikaanse buitenlandse politiek is vrij eenvoudig te doorgronden. Vervang het sleutelbegrip containment door het sleutelbegrip engagement en de ingrijpende verandering in de grand strategy van de Verenigde Staten gedurende de afgelopen jaren is verklaard.

De politiek van het in bedwang houden van de expansie van het internationale communisme is vervangen door een beleid dat de voormalige tegenstanders bindt in een web van wederzijdse afspraken en verplichtingen, ook wel globalisering genoemd. In de plaats van afschrikking is stabilisering gekomen.

De opkomende middenklasse moet voor de stabiliteit zorgen op grond van de aanname dat mensen die iets te verliezen hebben, geen belang hebben bij internationale avonturen van hun leiders. Als vanzelf zal grotere welvaart voor de middenklasse leiden tot meer invloed op het gevoerde beleid - no taxation without representation - en democratie is dan welhaast onvermijdelijk geworden. Met als resultaat de uitbanning van oorlog, want democratieën voeren onder elkaar geen oorlog.

De nieuwe politiek is vooral het zoveelste bewijs van Amerikaanse zelfprojectie. De Verenigde Staten menen buiten hun grenzen geen ander doel te dienen dan de wereld confronteren met Amerikaanse waarden: open markten en respect voor de individuele mens - tot heil van iedereen. Soms moeten de arsenalen worden aangesproken, niet om gebied te veroveren of een machtspositie te verwerven, maar altijd om de eigen normen en waarden uit te dragen en veilig te stellen. Zelfs de oorlog met Mexico in de jaren veertig van de vorige eeuw die uitbreiding van grondgebied tot gevolg had, wordt, zij het met enige moeite, in die voorstelling van zaken ingepast.

De nieuwe politiek voldoet ook aan de simpele Amerikaanse logica dat als de keten van oorzaak en gevolg eenmaal duidelijk is, het beleid daar moeiteloos uit voortvloeit. Een voorbeeld: volgens de zogeheten dominotheorie, destijds aangehangen door opeenvolgende presidenten, zouden, als Zuid-Vietnam verloren zou gaan, andere Aziatische landen als een rij dominostenen omvallen. Culturele, ideologische en politieke nuances werden veronachtzaamd. De theorie leidde onontkoombaar, als was het een Griekse tragedie, tot het grootste debacle in de Amerikaanse politiek sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog. Containment, in Europa toegepast op de Sovjet-Unie, verwerd tot bloedige counter-guerrilla, inclusief napalm en B-52's, om de harten en geesten van het Indochinese volk te winnen en het communisme tegen te houden.

Binnen engagement zijn de militaire middelen vervangen door economische. Bevordering van handel en investeringen zal uitmonden in een wereld waar de WTO (de wereldhandelsorganisatie) en de eminente Groep van Zeven/Acht, straks Negen, de scheidsrechters zullen zijn wanneer zich toch nog onverhoopt echte of vermeende belangentegenstellingen voordoen. De particuliere kapitaalstromen hebben allang de collectieve kapitaalstromen overvleugeld. Als de nog bestaande belemmeringen worden opgeheven zullen die, volgens de theorie, verder hun zegenrijke werk doen en de achtergebleven massa's verheffen uit hun armoede en hun politieke isolement.

Binnen dit denkraam speelde zich deze week de ontmoeting af tussen de presidenten Clinton en Jiang. Althans, de Amerikaanse gastheren opereerden binnen dat ideologische kader. Elders, maar ook in Amerika, bestaat twijfel of Washington wel zo onbevangen is als het zelf veronderstelt. Chinezen en andere Aziaten herinneren zich Commodore Perry's black ship dat in de vorige eeuw Japan dwong tot opening van zijn grenzen.

De Aziatische leiders voeren hun eigen agenda's die niet synchroon lopen met de Amerikaanse. Natuurlijk, de wereldmarkt heeft ook voor Aziatische entrepreneurs zijn aantrekkelijkheden, zoals de Japanners en de 'kleine tijgers' hebben ondervonden en aangetoond, maar dat is nog iets anders dan de eigen beslissingsmacht daaraan op te offeren. 'Pionier' Japan heeft dat niet gedaan en China is het evenmin van plan.

In de Verenigde Staten heeft het de aandacht getrokken dat het thema 'rechten van de mens' nagenoeg van het lijstje van officiële Amerikaanse wensen is verdwenen. Washingtons verdediging luidt dat handel leidt tot welvaart, welvaart tot democratie en democratie tot eerbiediging van de rechten van de mens. Niet iedereen heeft zich laten overtuigen, en minister Albright waarschuwde de hoge Chinese gast bij zijn aankomst op voorhand voor de demonstraties waarmee hij zou worden geconfronteerd. (Clinton heeft daar zelfs een eenmansbetoging aan toegevoegd.) Ter rechter zijde wordt China gevreesd als de nieuwe uitdager van Amerika's prominente plaats in de wereld. Intensieve economische betrekkingen zouden de groei van China's macht slechts versnellen.

Zowel de Aziatische leiders als de anti-Chinese lobby's in Amerika gaan ervan uit dat plat gewin het eigenlijke oogmerk van Washington is. De Aziaten hebben hun eigen containment van de Amerikaanse penetratie ontwikkeld, zogezegd ter verdediging van Aziatische waarden. Het krachtige individualisme van de Amerikanen zou niet geschikt zijn voor Azië waar de individuele mens historisch en cultureel ondergeschikt heet te zijn aan het collectief. Volgens deze gedachtegang is het Washingtons bedoeling de Aziaten om te vormen tot niet meer dan consumenten van Amerikaanse goederen en diensten. (Op dit moment doet het omgekeerde zich voor).

Amerika's anti-Chinese lobby's denken er niet anders over. Zij verwijten de regering de rechten van de mens dan wel de veiligheid van de Verenigde Staten ondergeschikt te hebben gemaakt aan het kortetermijnbelang van oplopende winsten voor de transnationals, mammoetondernemingen die geen enkele nationale binding meer hebben. Ruime donaties aan Clintons verkiezingscampagne van vorig jaar zouden de prioriteiten van Washington hebben bepaald.

De Amerikaanse regering mag te veel op de automatische piloot van engagement koersen, de van alle kanten uit de heup schietende critici hebben ook nog wel iets uit te leggen. De 'Aziatische waarden' zijn te statisch om het lang vol te houden. Het thema van de rechten van de mens of dat van Amerika's bedreigde veiligheid maakt, gehanteerd als ultieme voorwaarde, politiek onmogelijk. De vereenvoudigingen komen hier met elkaar in botsing.