'Kerk moet archieven uit Oorlog openen'; Paus bereidt 'mea culpa' jegens jodendom voor

In het Vaticaan is gisteren een conferentie begonnen over de houding van de katholieke kerk tegenover joden. Doel is om met een schone lei aan het derde millennium te beginnen.

ROME, 31 OKT. Zestig toptheologen zijn uit heel de wereld naar het Vaticaan gekomen voor een unieke gebeurtenis in de tweeduizend jaar oude geschiedenis van de rooms-katholieke kerk: een gewetensonderzoek naar de vraag in hoeverre de kerk heeft bijgedragen aan het antisemitisme.

Een openbaar mea culpa is deze driedaagse conferentie nog niet. De inleidingen en de discussies worden achter gesloten deuren gehouden. Maar dat op zich is al een soort schuldbekentenis. De secretaris van de Vaticaanse commissie voor de relatie met de joden, Remi Hoeckman, schreef in een voorbereidend artikel: “Het eind van deze eeuw, van dit millennium, moet samenvallen met het einde van het antisemitisme, van de minachting die christenen hadden voor joden en voor het judaïsme.”

In zijn openingstoespraak zei de Franse theoloog Georges Cottier, die zeer dicht bij de paus staat, dat de conferentie is georganiseerd om “de vooroordelen en pseudo-theologische opvattingen (te bespreken) die hebben gediend als voorwendsels voor de niet te rechtvaardigen kwellingen die het joodse volk in de loop van zijn geschiedenis heeft ondergaan”. Cottier verwees direct naar de holocaust. Wegens deze vooroordelen hebben veel katholieken niet of nauwelijks gereageerd op de jodenvervolging onder Hitler, zei Cottier.

Het symposium past in het voornemen van paus Johannes Paulus II om de “duistere pagina's in de geschiedenis van de kerk” tegen het licht te houden. Hij heeft een bijna mythisch idee van het derde millennium, dat een nieuw begin moet inluiden voor de katholieke kerk. Om met een schone lei te beginnen, moet de kerk met zijn fouten in het reine komen.

Cottier is de voorzitter van de commissie die wetenschappelijk materiaal moet aandragen voor dit gewetensonderzoek. De paus heeft twee hoofdthema's aangewezen: de inquisitie en het anti-semitisme. Verwacht wordt dat Johannes Paulus II vóór het jaar 2000 de fouten van de katholieke kerk toegeeft en vergiffenis vraagt.

Waarschijnlijk wordt volgend jaar een vergelijkbare conferentie over de inquisitie georganiseerd. Vijf jaar geleden zei de paus al dat de veroordeling van de astronoom Galileo Galilei “overhaast en ongelukkig” was. Prominente kardinalen hebben gezegd dat het Vaticaan predikers als Johannes Hus en Girolamo Savonarola, die als ketters op de brandstapel ter dood zijn gebracht, wil rehabiliteren.

De gisteren begonnen conferentie heeft als titel “De wortels van het anti-judaïsme in de christelijke sfeer”. Het is een nieuwe stap in een vaak moeizaam proces dat op gang is gekomen met het Tweede Vaticaanse Concilie, begin jaren zestig. Pas toen werd besloten voor joden beledigende opmerkingen te schrappen uit de liturgie voor de Goede Week, waarin de kruisdood van Christus wordt herdacht. Een belangrijke etappe in de toenadering tussen katholieken en joden was het bezoek dat de paus aan de synagoge in Rome in 1985. Toen sprak Johannes Paulus II over de joden als “onze oudere broers”. In de jaren negentig volgde de politieke verzoening, toen de Heilige Stoel diplomatieke betrekkingen aanknoopte met Israel.

De conferentie in het Vaticaan is uitdrukkelijk niet bedoeld als een politieke, maar als een theologische bijeenkomst. Doel is de religieuze wortels van het wantrouwen van katholieken tegen joden te onderzoeken. Eeuwenlang waren de joden voor katholieken de moordenaars van Christus. Ook in de Bijbel staan teksten die daarnaar verwijzen, onder andere van de apostel Paulus.

Een fundamenteel religieus twistpunt is de vraag of het jodendom als godsdienst is ingehaald door het christendom. Of, met andere woorden, het Nieuwe Testament waarin de komst van Christus als de verlosser wordt beschreven, betekent dat het Oude Testament is achterhaald. Een derde kernthema is het karakter van God. Schematisch gezien is dat voor de joden vooral de gebieder, de God van de wetten, terwijl de katholieken de nadruk leggen op de vergevende, troostende God.

Paus Johannes Paulus II heeft herhaaldelijk duidelijk gemaakt dat hij hoopt dat dergelijke twistpunten tussen katholieken, joden en moslims in het nieuwe millennium overwonnen worden. Hij heeft gezegd dat hij de nadruk wil leggen op wat hun godsdiensten bindt, zoals de oud-testamentische figuur van Abraham.

Van joodse zijde wordt de conferentie in het Vaticaan met enige skepsis bekeken. De deelnemers zijn overwegend rooms-katholiek, met een enkele protestantse en orthodox-katholieke vertegenwoordigers. Verzoeken om joodse deelname zijn afgewezen met als argument dat het om een interne zaak van de christelijke kerk gaat. Een vertegenwoordiger van het Simon Wiesenthal centrum in Parijs, Shimon Samuels, vraagt deze week in een open brief aan de paus om daden. Het beste voorbeeld dat het Vaticaan van zijn goede wil zou kunnen geven, schreef Samuels, is de archieven te openen over de Tweede Wereldoorlog. De toenmalige paus, Pius XII, is er van beschuldigd oorlogsmisdadigers te hebben geholpen en zich nauwelijks te hebben uitgesproken tegen de holocaust.

Op zijn reis vorige maand naar Brazilië heeft Johannes Paulus II onderstreept dat de kerk niet de enige moet zijn die een mea culpa uitspreekt. “Men mag niet vergeten dat er in de wereld ook andere holocausts zijn geweest.”