De ontwikkeling van popster Björk; Feilloos gevoel voor wat cool is

De uitbundige popster Björk merkt met afschuw ze dat ze door velen wordt aanbeden. Haar nieuwe cd laat niet langer het gewelddadig gelukkige meisje van vroeger horen. Björk is ouder en wijzer geworden.

Cd's: Debut (1993); The Best Mixes From The Album-Debut For All The People Who Don't Buy White Labels (1994); Post (1995); Telegram (1996); Homogenic (1997). Björk treedt 3 november op in de Melkweg in Amsterdam, en 6 november bij de MTV Awards in Ahoy', Rotterdam.

Björk heeft een nieuw vriendje. De moderne Britse dance-genieën Tricky en Goldie, die elkaar in elkaar dreigden te slaan uit jaloezie, hebben afgedaan: terwijl zij over de grond rollend vochten 'om het been', ging de derde er mee heen. Hij heet Jóga. 'I'm yours' schrijft Björk onder zijn naam op de hoes van haar nieuwe cd, waarop ook een nummer staat dat over hem gaat, simpelweg 'Jóga' getiteld. Het beeld dat ze in het liedje gebruikt om haar gevoelens voor hem te beschrijven is typisch voor Björk: 'You push me up to this/ State of emergency/ How beautiful to be!... / State of emergency / Is where I want to be'. Een noodtoestand? Prachtig. Ze is dolblij dat ze zich zo voelt.

Het is een mooie metafoor, zeker voor de verliefdheid van iemand voor wie gezapigheid de grootste vijand is. Björk Gudmundsdottir is de avontuurlijkste,meest speelse popster van dit moment - en ook één van de meest serieuze.

Vier jaar geleden werd de IJslandse zangeres, die binnenkort 32 wordt, onverwacht een beroemdheid. Tot dan had ze gezongen in de tamelijk obscure groep Sugarcubes, die vooral met de indrukwekkende single Birthday een cultstatus bereikte, maar zich te veel met overdreven gekdoenerij bezighield om naar een groot publiek door te kunnen breken. Björk kon dat in haar eentje wel, zo bleek. Op haar soloplaat Debut was iemand te horen met een groot muzikaal talent, die eindelijk de vrijheid kreeg de verschillende stijlen waar ze van hield samen te voegen in een heel toegankelijke popplaat.

Een huppelende levenslust en een onstuitbaar zelfvertrouwen maakten het album onweerstaanbaar. Met haar uit duizenden herkenbare stem zong Björk, die inmiddels naar Londen verhuisd was, de IJslandse kou en het Britse cynisme kapot. Ze klonk ontwapenend onschuldig, kinderlijk olijk, intiem teder, grillig en emotioneel in de krachtige uithalen.

Als eigenzinnige IJslandse vrouw bracht Björk een verfrissend geluid in de door Engelse of Amerikaanse mannen gedomineerde pop, niet alleen door het accent waarmee ze 'ghettoblaster' als 'djettoblaster' uitspreekt en 'nourish' als 'noerrisj', met een harde IJslandse r in plaats van de rollende Engelse. Haar muziek is origineel. De liedjes zijn toegankelijk door de sterke, pakkende melodieën, van het soort dat je ook in househits hoort.

De invloeden die Björk in haar muziek verwerkt zijn even divers als ongebruikelijk: zo blijkt uit de covers die ze doet van de oude liedjes 'Like Someone In Love' en 'It's Oh So Quiet' dat ze houdt van Amerikaanse musicalliedjes van voor de oorlog - in deze liedjes gebruikt ze respectievelijk een harp en een big band met vette blazers. Ook is ze duidelijk dol op weelderige strijkers, die bij haar soms oosters klinken. Ze werkte samen met het strijkkwartet Brodsky Quartet, de Brits-Indiase percussiespeler Talvin Singh en figuren uit de serieuze dance-hoek als Graham Massey, Tricky, Howie B., Mark Bell en Nellee Hooper. Die zorgen voor de ritmes, want daar is Björk slecht in, zoals ze zelf zei in een interview. Hooper, die als producer nauw betrokken was bij Debut en Post, vertelde eens dat Björk kon waarderen dat hij haar aanwijzingen niet te letterlijk opvatte. 'Dan zei ze: Ik wil dat dit nummer als Stockhausen klinkt. Toen ik daarop aankwam met een telkens herhaald stukje uit een oude filmsoundtrack van Quincy Jones, bleek dat precies te zijn wat ze bedoelde.'

Dansclubs

Zowel na Debut als na Post bracht Björk een cd uit waarop nummers van die platen waren geremixt, opnieuw geïnterpreteerd, door voornamelijk dance-producers. Zo maakte Underworld een prachtige lange techno-mix van 'Human Behaviour', en vormde Black Dog met rafelige ritmes en unheimische geluiden liedjes als 'Come To Me' en 'The Anchor Song' om tot intrigerende minimalistische nummers. Het zegt veel over de kracht van de liedjes dat ze zonder problemen een jungle- of hiphop-bewerking overleven. De remix-cd's weerspiegelen Björk's belangstelling voor wat er in dansclubs gebeurt.

Haar feilloze gevoel voor wat cool is - zowel in mode als muziek - maakte Björk al gauw na het verschijnen van Debut tot een van de belangrijkste trendsetters van de jaren negentig, vergelijkbaar met Madonna in de jaren tachtig. Het belangrijkste verschil met Madonna is dat zij geen erotiek nodig heeft om te prikkelen, maar een eigengereide speelsheid en een intelligente zelfverzekerdheid - girl power voor de Spice Girls er mee aan de haal gingen.

Haar beroemdheid heeft haar in staat gesteld haar glamour-neigingen uit te leven: ze heeft om de maand een nieuw kapsel, elke week een andere opzienbarende outfit. Zo droeg ze bij het optreden dat ze onlangs in de Amsterdamse Roxy deed een rode jurk die aan de achterkant maar tot haar middel kwam: eronder was een spijkerbroek te zien.

Het feit dat ze toen in de relatief kleine Roxy speelde, en volgende week in de Melkweg - niet in een grote zaal als Ahoy' - geeft aan dat ze problemen heeft met de massaliteit die succes met zich meebrengt. Ze vertelde in een interview dat ze een bloedhekel heeft aan fans die om een handtekening vragen. 'Hee, wakker worden! zou ik ze willen toeroepen. Get a life! Het maakt me heel kwaad, ik kan ze wel slaan. Als mijn zoontje dat ooit bij iemand doet, krijgt hij een dag huisarrest. Want hij moet genoeg vertrouwen in zichzelf hebben om te beseffen dat hijzelf degene is die ertoe doet, niet een of andere popster. Als je iemand anders wil zijn, heb je immers niets om voor te leven. Dan kun je net zo goed van een rots afspringen.'

Met afschuw merkte ze dat ze door velen werd aanbeden. 'Ik krijg soms zin om Amnesty International te bellen als mensen een soort godin van mij proberen te maken', zei ze, 'omdat ik dan niet als een persoon behandeld word. Ik mag mijn neus niet snuiten of een scheet laten, ik mag niet in het openbaar huilen of er beroerd uitzien als ik een kater heb. Het is een schending van mijn recht mens te zijn.'

Chagrijnig

In haar teksten is ze een stuk milder over haar soortgenoten. Je moet, zegt ze in 'Human Behaviour', niet zoeken naar logica in menselijk gedrag: het ene moment zijn ze chagrijnig, het andere ineens gelukkig. Er is geen plattegrond, en aan een kompas zou je niets hebben, maar dat maakt ze juist zo onweerstaanbaar: 'But oh, to get involved in the exchange of human emotions/ is ever so, ever so satisfying'.

In 'Modern Things' plaagt ze de mensen die zo over auto's en moderne apparaten klagen met een verhaaltje dat zo op de Kinderpagina zou kunnen: 'Al die moderne dingen, zoals auto's en zo, hebben altijd al bestaan. Ze hebben gewoon zitten wachten in een berg op het goede moment, luisterend naar de irritante geluiden van dinosaurussen en mensen die buiten speelden. Al die moderne dingen hebben altijd al bestaan. Ze hebben gewoon zitten wachten om naar buiten te komen en zich te vermenigvuldigen en over te nemen. Het is nu hun beurt.'

Maar het leukste aan Björk is nog wel dat ze zo onbeschaamd romantisch is. Niet als Goethe of Byron, maar als Jane Austen. Met het verschil dat de Björk die in de teksten naar voren komt, haar emoties een stuk vrijer kan uiten dan de heldinnen van Austen. Sinds ik jou ontmoet heb, is er in dit kleine stadje geen ruimte genoeg voor mijn grote gevoelens, zingt ze in het uitbundige 'Violently Happy'. Maar haar geliefde is op reis, en ze kan haar emoties zo slecht bedwingen dat ze bang is in moeilijkheden te komen als hij niet gauw terug komt: 'I'll get into trouble/ real soon/ if you don't get here baby!' Ze rijdt te hard in haar auto, 'with ecstatic music on', wordt dronken en daagt mensen uit met haar van daken te springen. 'Only you can calm me down.'

De naïeve verliefdheid die op Debut overheerst, is op de tweede cd Post gecompliceerder geworden. Het liedje 'Possibly Maybe' begint met geflirt, en de mogelijkerwijs-misschien-onzekerheid van de opbloeiende liefde. Het voorzichtige laten gaan van de remmingen is verwoord in een zin die, in zijn formele formulering, doet denken aan de teksten van Abba, eveneens Scandinaviërs die Engels op school leerden: 'As much as I definitely enjoy solitude/ I wouldn't mind perhaps/ spending little time with you/ sometime/ sometimes'. In de volgende coupletten ontwikkelt zich de onstuimige relatie verder, tot de twijfel toeslaat, en zij ontevreden is met de liefde die haar meer energie kost dan hem: 'I'm exhausted/ Leave me alone'.

Uit de nieuwe cd Homogenic blijkt dat Björk ouder en wijzer is geworden, niet meer zo onbevangen als het gewelddadig gelukkige meisje van Debut. De ik-figuren in de liedjes spreken zichzelf bestraffend toe: 'Hoe kon ik zo onvolwassen zijn, te denken dat hij de ontbrekende elementen in mij zou vervangen?' ('Immature'). Of ze halen uit naar mannen die niet deugen, zoals de lafaard die zich niet durft bloot te geven in '5 Years': 'What's so scary? Not a threat in sight'.

Toch is Björk op haar best in de liedjes die een onverwoestbare liefde beschrijven, zoals het roerende 'Unravel', vast geschreven voor haar nieuwe vriendje: “while you are away/ my heart comes undone”.