Deel van collectie Chardzjijev geëxposeerd; Onbekend werk van Malevitsj in Stedelijk

AMSTERDAM, 30 OKT. Het Stedelijk Museum zal vanaf 13 november 79 onbekende tekeningen van de Russische kunstenaar Kazimir Malevitsj (1878-1935) tentoonstellen. De tekeningen zijn afkomstig uit de verzameling van de vorig jaar overleden Russische kunstkenner en -verzamelaar Nikolaj Chardzjijev (1903-1996).

Het is voor het eerst dat er werken zullen worden getoond uit de collectie, die Chardzjijev gedeeltelijk kon meesmokkelen toen hij zich in 1993 samen met zijn vrouw Lidia Tsjaga in Nederland vestigde. Een ander, groter deel van de collectie, die bestaat uit brieven en documenten van schrijvers als Anna Achmatova en Velimir Chlebnikov en tientallen kunstwerken van avant-gardisten als Larionov en Malevitsj, werd in 1993 in beslag genomen door de Russische douane. De Russische wet verbiedt de uitvoer van kunstvoorwerpen ouder dan 50 jaar. Het inbeslaggenomen deel van de Chardzjijev-collectie bevindt zich nu in het Russische Staatsarchief voor Kunst en Literatuur in Moskou.

Over de precieze inhoud en omvang van het in Nederland verblijvende deel van zijn collectie heeft Chardzjijev de laatste jaren van zijn leven geheimzinnig gedaan. De collectie van avant-garde-kunst, die tot de jaren tachtig in de Sovjet-Unie was verboden, was legendarisch in Rusland. In Nederland werd hij ook nog mythisch. Chardzjijev beweerde herhaaldelijk dat het grootste deel van zijn collectie was gestolen, maar vrijwel niemand wist waaruit zijn collectie nu precies bestond. Zeker was alleen dat Chardzjijev vier schilderijen en twee gouaches van Malevitsj voor 2,5 miljoen dollar had verkocht aan de Keulse galerie Gmurzynska die hem had geholpen bij de smokkel van zijn collectie. Inmiddels heeft de galerie minstens twee van de zes werken alweer doorverkocht.

Vlak voor zijn dood in 1996 richtte Chardzjijev de Chardzjijev-Tsjaga Stichting op om zijn collectie te beheren. Het was de wens van Chardzjijev dat zijn collectie vrijelijk beschikbaar zou zijn voor onderzoek. Deze stichting, waarvan de jurist Michael Privé nu de voorzitter en de woordvoerder is, voert onderhandelingen met de Russische overheid over een mogelijke hereniging van de collectie.

De onderhandelingen verlopen moeizaam. In afwachting van een oplossing heeft de Chardzjijev-Tsjaga Stichting nu besloten 79 tekeningen van Malevitsj uit de collectie twee maanden lang tentoon te stellen in het Stedelijk Museum. Dit museum heeft al sinds 1958 een grote Malevitsj-collectie. De tekeningen, waaronder 22 dubbelzijdig gebruikte bladen, dateren grofweg uit de periode van begin twintigste eeuw tot eind jaren twintig, aldus Geurt Imanse, conservator van het Stedelijk Museum. “Ze beslaan heel Malevitsj' scheppende leven. Er zitten vroege, symbolistische en kubistische tekeningen onder, maar ook suprematische en zelfs late die weer figuratief zijn”, zegt Imanse. “Nader onderzoek moet precieze dateringen opleveren. Sommige tekeningen lijken voorstudies voor bekende schilderijen, maar kunnen ook na de voltooiing van die schilderijen zijn gemaakt. Malevitsj greep vaak terug op zijn eerdere werk.”

Alle 79 tekeningen worden afgedrukt in de catalogus die bij de expositie hoort. Waaruit de rest van de Chardzjijev-collectie bestaat, weet ook Imanse niet. “Ik kreeg alleen de Malevitsj-tekeningen te zien, die keurig op een tafel lagen uitgestald”, zegt hij.