Couppoging door militairen in Zambia mislukt

NAIROBI, 28 OKT. Een militaire staatsgreep tegen de Zambiaanse president Frederick Chiluba leek rond het middaguur mislukt. Enkele uren nadat de coup op de nationale radio was aangekondigd, verklaarde Chiluba voor dezelfde zender: “Hun plannen hebben gefaald en mijn regering heeft de situatie stevig onder controle. Degenen die aan de macht willen komen met het zwaard wil ik waarschuwen dat ze door het zwaard ten onder zullen gaan. De vijand is verslagen. De overwinning is aan ons, in Jezus' naam.”

Om vijf uur in de ochtend had een zekere 'kapitein Solo' met al evenveel religieuze geestdrift 'Operatie Wedergeboorte' tegen de “corrupte regering Chiluba” aangekondigd. “Er verscheen een engel voor me, die me de boodschap gaf de regering omver te werpen”, aldus Solo. Zijn opstandige soldaten slaagden er niet in alle strijdkrachten mee te krijgen. Alleen het radio- en televisiestation in de hoofdstad Lusaka was enige tijd in hun handen, maar het presidentiële paleis, waar de 'wedergeboren christen' Chiluba zich ophield, werd door regeringsgetrouwe militairen verdedigd. De alom heersende onvrede in Zambia zette de meerderheid van de soldaten kennelijk niet aan tot een opstand.

De Zambianen zijn er niet op vooruitgegaan sinds in 1991 het meerpartijenstelstel werd ingevoerd. Het grootscheepse liberaliseringsprogramma van Chiluba leidde aanvankelijk, mede dankzij royale donorhulp, tot macro-economische successen, maar de gewone man kreeg het steeds moeilijker. Het democratiseringsproces stagneerde doordat beleidsmakers zich steeds arroganter opstelden en oppositie en pers gingen dwarsbomen. De euforie onder de bevolking maakte plaats voor cynisme en apathie.

De Zambianen zien weinig reden meer hun politici te vertrouwen. Sinds de jaren zeventig gaat het hun steeds slechter. De Beweging voor een Meerpartijendemocratie (MMD) beloofde een nieuw en democratisch begin toen ze in 1991 de verkiezingen won. Maar de arrogantie van de macht bleek al even groot als onder het regime van de 'goedaardige dictator' Kenneth Kaunda, die van 1964 tot 1991 het land bestuurde.

Wat ging er fout? Roger Chongwe is een gerespecteerd advocaat en politicus in de hoofdstad Lusaka en bekleedde in 1991 korte tijd de post van minister van Justitie in de MMD-regering. Na enkele maanden al nam hij ontslag, evenals vele anderen die waren betrokken bij de oprichting van de MMD, die bovenal een gelegenheidscoalitie was om Kaunda te verslaan. Chongwe noemt Chiluba en zijn regering corrupt en incompetent. “De ingrijpende politieke omslag die wij in 1991 in Zambia meemaakten, ging niet gepaard met een culturele verandering”, aldus Chongwe. “Chiluba is geen voorbeeldige democraat. Zo wees hij aanbevelingen van een commissie tot beperking van de grote presidentiële macht, die dateert uit het éénpartijtijdperk, van de hand. Hij verzette zich tegen de vorming van een onafhankelijke anticorruptie- en verkiezingscommissie.” Chongwe en Kaunda raakten enkele maanden geleden gewond toen de politie op hen schoot tijdens een 'illegale' politieke bijeenkomst.

De algemene verkiezingen, vorig jaar november, werden door onafhankelijke waarnemers niet vrij en eerlijk bevonden. Sakwiba Sikota van de Zambiaanse Vereniging van Advocaten concludeerde: “Deze verkiezingen zijn als een staatsgreep, met het verschil dat de regering wettelijke instrumenten gebruikt.” Chiluba had een grondwetswijziging doorgevoerd die het onmogelijk maakte voor onder anderen Kaunda deel te nemen aan de stembus. Met ruime meerderheid, maar zonder noemenswaardige competitie, wonnen Chiluba en de MMD. Vele donoren, waaronder Nederland, trokken uit protest een deel van hun hulp in. De regering raakte hierdoor veertig procent van haar inkomsten kwijt.