China via handel tot openheid brengen; Visie VS op China

WASHINGTON, 27 OKT. Acht jaar na de gewelddadige onderdrukking van de studentenopstand op het Plein van de Hemelse Vrede is de verhouding met China nog altijd een van de gevoeligste punten in de Amerikaanse politiek. De manier waarop Washington deze supermacht in opkomst benadert, kan ingrijpende gevolgen hebben voor de politieke en militaire verhoudingen in Azië, en mogelijk ook voor het politieke krachtenspel elders in de wereld.

“Zoals de verhouding tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie cruciaal was voor de geschiedenis in de tweede helft van de twintigste eeuw, zo kan de verhouding tussen de VS en China heel goed de internationale politiek in de eerste helft van de volgende eeuw bepalen”, schreven twee buitenlanddeskundigen van de denktank The Brookings Institution onlangs. Volgens de twee, Nicholas Lardy en Richard Haass (die onder president Bush lid was van de Nationale Veiligheidsraad), is de toekomst van de band met China voor Amerika zelfs “duidelijk belangrijker dan de pogingen om de NAVO uit te breiden”.

Het heeft lang geduurd voor president Clinton wist wat hij met China aanmoest. Aanvankelijk zou hij de mensenrechten tot toetsteen van zijn relatie met Peking maken, maar toen dat niet werkte, koos hij een totaal andere koers. Via intensieve handelsbetrekkingen moest China juist bij de wereldgemeenschap betrokken worden, dan zouden meer openheid en politieke hervormingen vanzelf volgen. 'Betrokkenheid op elk terrein' was het motto van het nieuwe beleid.

Het was een ommekeer die meer leek ingegeven door politieke zwakte en belangen van het exporterende bedrijfsleven, dan door een strategische visie. Pas vorig jaar toonde Clinton dat de VS zich nog altijd als een Aziatische macht beschouwen, die er niet voor terugdeinst om een vuist te maken als dat nodig is om het militaire evenwicht in de regio veilig te stellen. Toen China raketten afschoot voor de kust Taiwan, in een duidelijke poging om het eiland dat Peking nog altijd als een opstandige provincie beschouwt, te intimideren, reageerde Clinton door twee Amerikaanse vliegdekschepen naar de regio te sturen. Het was een teken dat Washington, ondanks alle pogingen tot toenadering met Peking, een aanval op Taiwan niet zal dulden.

Clinton hoopt dat het bezoek van Jiang Zemin de Amerikaanse publieke opinie de ogen opent voor het belang van normalisering van de betrekkingen met China. Vrijdag nam hij daar alvast een voorschot op, in zijn eerste toespraak over China in zijn hele presidentschap. Hij erkende dat er nog steeds problemen zijn in de relatie met Peking, maar zei dat samenwerking zijn doel is, niet het intomen van China of een conflict met het land.

De voorstanders van een hardere opstellingen tegenover China hebben het publieke debat in de VS de afgelopen maanden gedomineerd. Ze vormen een gelegenheidscoalitie, die bestaat uit organisaties voor bescherming van de mensenrechten, vertegenwoordigers van christelijk rechts (dat vooral pleit voor godsdienstvrijheid en tegen vervolging van christenen), de vakbonden (die het gestaag groeiende handelstekort met China verantwoordelijk stellen voor banenverlies in de VS) en strategische denkers die waarschuwen dat de opkomst van China als wereldmacht zal leiden tot een gewapend conflict met Amerika. Die laatste visie werd begin dit jaar verwoord in het veelbesproken boek The Coming Conflict with China (van de journalisten Richard Bernstein en Ross Munro), dat Jiang volgens het weekblad Newsweek heeft gelezen ter voorbereiding van zijn Amerikaanse reis.

Critici van China's schendingen van de mensenrechten hebben steun gevonden in Hollywood. In de Amerikaanse bioscopen draait nu Seven Years in Tibet, waarin niet alleen een sympathiek beeld wordt geschetst van de Dalai Lama in zijn jonge jaren, maar waarin ook de Chinese invasie van Tibet het grote kwaad is. Eind deze week komt bovendien nog de film Red Corner uit, over een Amerikaanse advocaat die door het hardvochtige Chinese rechtssysteem onschuldig geëxecuteerd dreigt te worden. En de firma Disney heeft Henry Kissinger in de arm genomen, om te voorkomen dat het uitbrengen van Kundun, een andere film over de Dalai Lama, de banden van het concern met Peking totaal ondergraaft.

In het Congres zijn tientallen wetsvoorstellen in behandeling om China met sancties te treffen wegens de schendingen van de mensenrechten. Die initiatieven lijken weinig kans te maken (een sterke lobby van het bedrijfsleven ijvert voor het aanhalen van de banden met Peking), maar ze vinden wel veel weerklank in de pers en bemoeilijken Clintons beleid van toenadering.

Aan de wrijving tussen China en de VS hebben de afgelopen jaren nog tal van andere problemen bijgedragen, zoals de Chinese wapenleveranties aan landen als Iran en Pakistan, de kwestie-Taiwan en het Amerikaanse handelstekort met China dat dit jaar dreigt uit te komen op 50 miljard dollar. Maar bij het bezweren van de spanning op het Koreaanse schiereiland lijkt zich een begin van samenwerking tussen Peking en Washington af te tekenen.

In de Amerikaanse media wordt dezer dagen veel aandacht aan het bezoek van Jiang Zemin besteed. Maar over de aanwijzingen dat China vorig jaar met illegale donaties heeft geprobeerd om de uitkomst van de Amerikaanse verkiezingen te beïnvloeden, is het publieke debat opeens opvallend stilletjes. Hoewel vooraanstaande Republikeinse politici enkele maanden geleden harde uitspraken over de kwestie hebben gedaan, is nog niet bewezen dat de Chinese regering inderdaad achter een aantal grote illegale donaties aan de Democratische partij zit. Woensdagavond, bij het staatsdiner dat Clinton zijn gast aanbiedt in het Witte Huis, zullen felle Republikeinse critici van het communistische regime in Peking als senator Jesse Helms en Newt Gingrich beleefd aanzitten.