Zuid-Afrika; Perfectie als onvolkomenheid van de misdaad

JOHANNESBURG, 25 OKT. De kameraden misten kennelijk hun verzetje en het leven in post-apartheid Zuid-Afrika was toch niet zo luxe als ze zich hadden voorgesteld. Daarom ging een groep voormalige guerrillastrijders van het ANC de misdaad in. Met groot succes: bij drie gewapende overvallen maakten ze omgerekend een slordige 15 miljoen gulden buit. Alle drie hold-ups werden uitgevoerd met militaire precisie, wat de politie aan het denken zette. De perfectie van de misdaad was paradoxaal genoeg de enige onvolkomenheid.

Op 31 juli sloeg de bende zijn eerste slag. Een geldtransport werd op de N4-autosnelweg bij Bronkhorstspruit, ten oosten van de hoofdstad Pretoria, in een dodelijke val gelokt. De naar schatting vijftien rovers legden een spijkerketting over de rijbaan, markeerden de 'kill zone' met vuurwerk en bestormden van beide kanten van de weg de twee gevangen geldauto's. Met zware wapens, waaronder AK47-geweren baanden ze zich een weg naar het geld. De overvallers schoten twee bewakers pardoes dood en verdwenen met 17 miljoen rand (7,5 miljoen gulden).

Overval nummer twee had plaats op 9 september nabij het vakantieoord Sun City, in de provincie Noord-West. De tactiek was identiek: een geldtransport werd in een hinderlaag gelokt en door middel van een spijkerketting tot stilstand gedwongen. Alleen de opbrengst viel tegen: slechts een half miljoen rand. Niemand raakte gewond.

De derde overval was in zijn voorbereiding en uitvoering de meest perfecte. Een bende van opnieuw ongeveer vijftien man haalde het afgelopen weekeinde in Pretoria een depot voor het tellen van geld leeg. De boeven ontvoerden eerst twee veiligheidsbeambten uit hun huizen. Beide beschikten over één sleutel, de combinatie van de twee was het geheim dat de kluis opende. De bende nam alle tijd het geld te tellen en vulde de zakken met 18 miljoen rand (7,9 miljoen gulden). De criminelen lieten niets aan het toeval over: de videotapes van de 'verborgen' camera's waarop de hele actie was vastgelegd, namen ze mee. De bewakers kwamen er ditmaal beter van af en werden opgesloten in de kluis. Drie andere bewakers, die bij de ingang van het gebouw waren geposteerd, werden meegenomen en later vrijgelaten.

De politie sluit niet uit dat de overvallers hulp van binnenuit hebben gekregen. De overvallen geldauto's bij Pretoria en het gelddepot behoren toe aan een en hetzelfde bedrijf: SBV, een samenwerking tussen drie banken, te weten Standard, Barclays en Volkskas.

Het commando-achtige karakter van de acties, de nauwgezette uitvoering en het gebruik van grof geweld bracht de politie op het idee dat het niet het werk kon zijn van 'gewone' misdadigers. Alleen mannen met een gevechtstraining zouden in staat zijn dergelijke operaties uit te voeren. Die theorie leidde detectives naar het spoor van een voormalige cel van Umkontho weSizwe (Speer van de Natie), de door Nelson Mandela begin jaren zestig gestichte gewapende arm van het ANC.

Woensdag hielden arrestatieteams van de politie in Johannesburg en Pretoria drie mannen aan in verband met beide overvallen. De politie nam geen enkel risico bij de arrestaties. In het holst van de nacht werden de huizen van de verdachten met behulp van rookgranaten en losse flodders 'geneutraliseerd'. Agenten wachtten af tot de uitgerookte verdachten naar buiten kwamen. In de drie huizen werd een klein deel van de buit teruggevonden, 2,1 miljoen rand in totaal. Van alle drie verdachten werd vastgesteld dat ze voorheen deel uitmaakten van een groep Umkontho-strijders in de provincie Noord-West en actief waren in het gewapende verzet tegen de apartheid in de jaren zeventig en tachtig. (Umkhonto werd na de democratische overgang van 1994 opgeheven.)

De autoriteiten hadden, zo blijkt nu, al meer dan drie jaar het vermoeden dat een groep 'onaantastbaren' achter een reeks misdaden zat, maar concrete aanwijzingen kwamen er pas met de twee superovervallen. Speurwerk van detectives wees uit dat de Umkontho-mannen gebruik maakten van dezelfde contacten en structuren als in de jaren zeventig en tachtig, met dit verschil dat het toen om politiek verzet tegen de blanke minderheidsregering ging en nu om criminele activiteiten.

Het regerende ANC zit intussen met de zaak behoorlijk in zijn maag. De woordvoerder van de partij, Ronnie Mamoepa, haastte zich deze week om afstand te nemen van de voormalige 'kameraden'. “Het lidmaatschap van het ANC of van onze vroegere gewapende arm Umkhonto weSizwe is geen vrijbrief; het geeft niemand het recht misdaden te begaan”, zei Mamoepa. Minister van Openbare Veiligheid Sydney Mufamadi (ook ANC) is bezig met het opstellen van profielen van ex-strijders die op het verkeerde pad zijn geraakt. Het ANC wil nagaan waar het mis is gegaan met de politieke overtuiging van de voormalige Umkontho-leden.

Umkontho is overigens nog niet in verband gebracht met de grootste roofoverval in de Zuid-Afrikaanse geschiedenis, ook van recente datum. Op 6 augustus overviel een gewapende bende een geldkantoor in Pinetown, provincie KwaZulu/Natal. Dagopbrengst: 31 miljoen rand. Wel was hetzelfde bedrijf weer doelwit: SBV. De directie van SBV heeft inmiddels besloten dat alle personeelsleden zullen worden ondervraagd met behulp van een leugendetector.