VALLEN EN OPSTAAN

Het Nederlandse onderwijs doet mee in de vaart der volkeren en deze voorbereiding op de kennismaatschappij heeft inmiddels zijn beslag gekregen in de vele nieuwe leerboeken, studiewijzers en didactische handleidingen voor docenten die er op de leermiddelenmarkt zijn verschenen over 'Zelfstandig Leren'.

In de handleidingen wordt van de leraar (en eigenlijk ook van de leerling) een flinke dosis leerpsychologische interesse verlangd. Men verwacht dat de leraar zijn huidige taken en verantwoordelijkheden 'uit handen geeft', en dat heeft gevolgen voor de leerling. Men formuleert het ook wel zo: 'De leerling moet de leerfuncties overnemen'. De rol van de leraar verschuift van onderwijzer naar die van de leerpsychologisch geschoolde begeleider. Maar in 'Effectief leren in de les' benadrukt S. Ebbens nog een rol van de leraar, namelijk leerlingen te motiveren en activeren om te leren. Hij ziet leraar en leerling meer als sociale wezens, die het leren betekenis geven in 'samenwerkend leren' en een 'onderwijsleergesprek'.

Juist omdat het leren in het Studiehuis veronderstelt dat leerlingen al zelf de wil tot leren hebben ontwikkeld, is de rol van de leraar weer cruciaal, aldus W. Miedema in het 'Handboek zelfstandig leren Tweede Fase'. De leraar zou een 'voorbeeldlerende' functie moeten hebben, een 'voorbeelddenker' moeten zijn. Niet goed in die rol is de leraar natuurkunde, die verkondigt dat alleen bollebozen zijn vak kunnen kiezen. Hij motiveert volgens Miedema zijn leerlingen niet. Hij draagt niet over dat zijn vak 'leerbaar' is, leuk, en gericht op het oplossen van problemen.

Het vallen en opstaan met zelfstandig leren in de scholen zelf is aan de orde in het boek van W. Veugelers en H. Zijlstra: 'Praktijken uit het Studiehuis'. Leerlingen blijken bijvoorbeeld het 'logboek', waarin ze ten behoeve van de vereiste reflectie hun leerproces moeten bijhouden, vrij vervelend te vinden. In een van de scholen bedenkt een leraar dat werken met 'groepslogboeken' beter gaat. Ook lezen we wat leerlingen de leraren verwijten: 'Jullie hebben ons nooit zelfstandig leren werken.' Wat het boek vooral duidelijk maakt is dat de nieuwe 'praktijken' zich niet beperken tot de klas en nieuwe vormen van interactie tussen leerling en leraar of leerlingen onderling. Ook de schoolorganisatie, het schooltype, de buurt en het overheidsbeleid bepalen de resultaten.