Melkert moet Zalm redden

Vacature-weekblad Intermediair kwam in september elke week in twee delen; anders was het te dik voor de brievenbus. De Nederlandse economie loopt zo hard dat allerlei vacatures onvervuld moeten blijven. Uitzendbureau Randstad biedt sommige uitzendkrachten al de zekerheid van een vast contract als ze zich maar willen inschrijven.

De economische groei overstijgt volgend jaar volgens het Centraal Planbureau en NYFER voor de derde keer het normale tempo, met als gevolg nóg meer overwerk, een nog hogere bezetting van de capaciteit en nog meer bedrijven die last hebben van langdurige vacatures. Volgende maand komen al tijdelijke werkkrachten uit Spanje om de Nederlandse kerstpakketten in te pakken.

En ondertussen houdt de Sociale Dienst in Amsterdam 60.000 klanten in de kaartenbak, van wie de helft in categorie 4. Dat wil zeggen dat het Arbeidsbureau - tenzij het er extra voor wordt betaald - geen interesse heeft om moeite voor hen te doen. Toch blijkt uit onderzoek dat één op de twee 'fase 4 cliënten' waarschijnlijk wel in staat is om te werken, maar geen zin heeft of net de impuls mist om werk aan te nemen. Alleen al in Amsterdam vallen naar schatting 15.000 mensen in de categorie 'wel kunnen, maar niet willen', en dat kost de gemeenschap per jaar dus ongeveer 200 miljoen gulden aan te besparen uitkeringen. Tel daarbij op wat deze mensen zouden kunnen bijdragen aan de Amsterdamse economie, en er moet jaar in jaar uit ongeveer een half miljard gulden verloren gaan omdat 15.000 cliënten van de Sociale Dienst niet werken en dus een overbodige uitkering ontvangen.

Naar ik begrijp van Amsterdamse insiders zijn er wel ambtenaren bij de Sociale Dienst die sancties willen opleggen aan werkweigeraars, maar keert de leiding van de dienst zulke beslissingen dan vaak weer terug. Dat valt voor een deel te begrijpen, het Rijk betaalt immers toch 90 procent van de uitkering, en het is natuurlijk ook niet leuk om een hoger opgeleide werkloze te dwingen een baan onder zijn of haar vermeende niveau te accepteren. (Een groot deel van de 15.000 werkweigeraars heeft een hogere opleiding of noemt zich kunstenaar.) Maar hoe schaarser het aantal mensen is dat wel wil werken, des te hoger de salariseisen die zij gaan stellen. Bij ons in Breukelen (20 minuten van Amsterdam) zie ik de salarissen van secretaresses omhoog vliegen, hoewel er vlakbij in de grote stad duizenden werklozen zijn die tijdens hun studie waarschijnlijk al met MS-Word werkten, maar dat nu beneden hun waardigheid vinden.

Een kleine loongolf is wel het laatste wat Nederland kan gebruiken. Op dit moment hebben wij al de hoogste inflatie van alle kandidaat-deelnemers aan de gemeenschappelijke munt. Het is zelfs niet uitgesloten dat Nederland deze winter de officiële inflatie-eis van het Verdrag van Maastricht gaat missen. Tussen juni en september steeg de inflatie al van 2,2 naar 2,6 procent. Als de inflatie doorstijgt tot 2,8 procent, kan minister Zalm met gebogen hoofd naar Rome (inflatie 1,4 procent) en Madrid (2,0 procent) om een smeekschrift te overhandigen vanwege onze overtreding van het Verdrag van Maastricht. We kunnen dan trouwens ook horen hoe precies VVD-leider Bolkestein en Kamerlid Hoogervorst zijn in het handhaven van de criteria als Spanje zeker wel mag meedoen en Nederland om vergiffenis moet vragen.

De Nederlandsche Bank staat machteloos tegen de oplopende inflatie. Onze rente kan immers niet meer afwijken van de rente in Duitsland, maar een rente die goed past bij de Duitse conjunctuur is op dit moment te laag voor Nederland, waar zowel economische groei als inflatie hoger zijn.

In technische termen: hoe hoger onze inflatie, des te lager de Nederlandse reële rente, en dat leidt tot nog extra prijsopdrijvende effecten. Op kleine schaal herhaalt zich een fenomeen uit de tijd van het kabinet Den Uyl. Ook toen was in Nederland de rente te laag in verhouding tot de binnenlandse inflatie en dat veroorzaakte ernstige verstoringen, bijvoorbeeld op de huizenmarkt.

De Miljoenennota voor 1998 wakkert het vuur nog extra aan door lagere belastingen te beloven. Die zijn op zich welkom, maar passen qua timing beter bij de verkiezingen van mei 1998 dan bij de stand van de conjunctuur en de te lage rente. Nadat Nederland over een periode van meer dan tien jaar sinds 1983 moeizaam een kostenvoordeel had opgebouwd boven Duitsland, zodat onze bedrijven goedkoper kunnen produceren en meer winst maken, verspeelt ons land weer een deel van die winst door loonstijgingen die veel hoger zijn dan in Duitsland (op dit moment: 3 procent hier, tegen 1,5 procent in de Bondsrepubliek).

De Nederlandsche Bank kan er niets meer aan doen, maar minister Melkert wel. Die kan bellen met de Sociale Dienst in Amsterdam met de eenvoudige boodschap dat zijn geduld nu echt is uitgeput. Bij die Sociale Dienst is 67 miljoen gulden belastinggeld verspild aan verkeerde automatisering, en de rekening gaat naar verluidt nog oplopen tot 100 miljoen gulden. Veel reorganisaties, veel vergadertijd, en zouteloze nota's in plaats van helder sanctiebeleid in de Bijstandswet. Proef dit citaat: “Toch moet het mogelijk zijn om over een paar jaar een Sociale Dienst te hebben, waar je het begin van een puntje aan kan zuigen. [...] niet het uitgezakte lijf met het waterhoofd wat er nu is, maar een strak lichaam met discipline en een intelligente blik in de ogen”. (collectief proza van Maarten, Hans, Wim, Onno en Dirk Jan, vijf directeuren die tekenen voor een strategie-notitie).

Als de 15.000 Amsterdammers die wel kunnen maar niet willen deze winter nog op pad worden gestuurd op straffe van inhouding van hun uitkering, dan komen drie doelen tegelijkertijd dichter binnen bereik. Het financieringstekort kan nog 200 miljoen gulden extra naar beneden door uitgespaarde uitkeringen. In Amsterdam en wijde omgeving hoeven de lonen wat minder sterk te stijgen omdat er meer aanbod is van sollicitanten. En de Sociale Dienst kan actief verder gaan met een gereduceerd bestand aan cliënten. Hoe sneller de mensen die best kunnen werken verdwijnen uit de kaartenbak, des te beter kunnen de Sociale Dienst en het Arbeidsbureau zich intensief inspannen voor de mensen die wél veel hulp en begeleiding nodig hebben of een flinke subsidie op hun arbeidskosten.

Zelden was sanctiebeleid in de Bijstandswet zo aan de orde als nu. Er zijn heel veel vacatures, de vooruitzichten voor 1998 zijn uitstekend, en de krappe arbeidsmarkt leidt tot loonstijgingen en een oplopende inflatie die heel slecht passen bij een rente waar wij niets meer aan kunnen doen. Wat let Melkert om indringend te spreken met zijn partijgenoot en wethouder van Sociale Zaken Jaap van der Aa in Amsterdam?