Geld speelt geen rol in verkiezingsprogramma's

Met de publicatie van het verkiezingsprogramma van de VVD deze week zijn de plannen van de grote politieke partijen bekend. Maar de financiering van de voornemens is soms slordig, vaak voorbarig, niet altijd recht door zee en bij D66 nog afwezig.

DEN HAAG, 25 OKT. “Ongedekte cheques” trof minister Melkert (Sociale Zaken, PvdA) deze week aan in het verkiezingsprogramma van de VVD. Minister Zalm (Financiën, VVD) had daarvoor al de volgens hem ondeugdelijke financiële dekking in het PvdA-programma gehekeld. De Tweede-Kamerverkiezingen zijn pas volgend jaar mei, maar de verkiezingsstrijd begint al aardig te ontbranden. De verkiezingsprogramma's zijn daarbij een schietschijf en de financiële paragrafen de lakmoesproef voor de degelijkheid van de partijen.

Het Centraal Planbureau (CPB), de nationale rekenmeester, moet zijn keurmerk nog stempelen op de programma's. Een korte analyse leert nu al dat de financiële “onderbouwing” een sluitstuk is in de programma's - bij D66 komt die pas over enkele weken. Het CDA is verreweg het nauwkeurigst en volledigst in de weergave van nieuwe uitgaven en bezuinigingen. PvdA en VVD zijn het beknoptst en het slordigst.

Om te weten hoe groot de financiële ruimte voor een volgend kabinet is, moet er een beeld zijn van de toestand van de Nederlandse economie. Daarvoor heeft het CPB een scenario gemaakt waarop de partijen zich kunnen baseren. Dat scenario gaat uit van 2 procent gemiddelde economische groei. Dat is fors minder dan de 3,25 procent gemiddelde groei onder het huidige kabinet-Kok, en wordt door CDA, PvdA en VVD dan ook gekenschetst als 'behoedzaam'. Het kan altijd nog meevallen, en dan is er meer financiële ruimte voor hun wensen.

Pas over een maand komt het CPB zelf met zijn lange-termijnprognoses voor het volgende kabinet. Maar de eerste ramingen wijzen erop dat die 2 procent economische groei niet 'behoedzaam' is, maar realistisch. De Economist Intelligence Unit, een Britse denktank, raamt de economische groei in Nederland in 1999, 2000 en 2001 op gemiddeld 2 procent. Een vijfjaars-prognose voor 1998-2002 die De Nederlandsche Bank deze week in het blad Economisch Statistische Berichten wereldkundig maakte, komt gemiddeld uit op 2,3 procent economische groei. Daar zit echter het gunstige jaar 1998, met een algemeen verwachte groei van rond de 3,5 procent, nog in. Geschoond voor 1998 resteert een gemiddelde groei van precies 2 procent in de volgende kabinetsperiode. Het behoedzame scenario vormt daarmee het beste vergelijkingsmateriaal voor de verkiezingsprogramma's.

In het twee-procentscenario heeft het volgende kabinet volgens het CPB in vier jaar 5,75 miljard gulden extra te besteden, omdat de economie en daarmee de middelen van het rijk groeien. Met die 5,75 miljard beginnen PvdA en CDA dan ook netjes. De VVD heeft echter 6,75 miljard gulden ingecalculeerd. Een woordvoerder zegt ter verklaring van het verschil (in verkiezingsboekhoudkunde goed voor zo'n 7.000 extra agenten op straat) dat dit komt “uit de economische groei”. Maar dat had het CPB al gerekend tot de 5,75 miljard. Het gaat hier kennelijk om een typefout, die zo consequent is doorgevoerd dat hij een rekenfout is geworden. De VVD zal dus nog een miljard extra moeten bezuinigen om dat weer goed te maken. Die komt dan nog bovenop de 1,6 miljard gulden aan bezuinigingen die toch al niet is gespecificeerd.

Ook aan de uitgavenkant is er een vaste post: het CPB heeft ook al voorgerekend dat het terugdringen van het financieringstekort naar 1 procent, direct of via een versterking van de AOW-spaarfonds, 5,5 miljard gulden kost. VVD en CDA willen dat graag. Dat betekent dat al het nieuwe beleid moet worden gedekt door bezuinigingen. De PvdA trekt maar 1,4 miljard uit voor tekortreductie om zo een “geleidelijke” daling van het begrotingstekort te bewerkstelligen. Nagerekend gaat dat tekort dan van 1,7 procent naar zo'n 1,45 procent. In vier jaar tijd, dus inderdaad heel geleidelijk.

Maar goed, de PvdA houdt daardoor wel 4,1 miljard meer over om uit te geven, en stopt dat per saldo allemaal in 'lastenverlichting'. Het CDA heeft geen vier miljard over, en verlicht de lasten dan ook niet. De VVD doet allebei: én tekortreductie, én lastenverlichting van maar liefst 7,5 miljard gulden. De liberalen hebben dan ook het minste over voor 'nieuw beleid'. En bovendien moet het liberale 'wondermiljard' nog ergens vandaan komen, wellicht uit de restpost 'diversen'.

Net als bij de VVD klopt ook bij de PvdA de optelsom niet helemaal. De partij komt uit op 8 miljard gulden aan ruimte voor 'nieuw beleid'. Wie de wensen van de PvdA bij elkaar optelt komt uit op bijna 8,5 miljard gulden. Afgezien van een afrondingsverschil van 0,15 miljard geeft de PvdA rond 0,45 miljard meer uit dan wordt verantwoord, al snel goed voor een agent of 3.500 op straat. De pijn zit 'm in beloofd extra geld voor ontwikkelingssamenwerking, dat bij navraag prompt door een woordvoerder wordt gedegradeerd van programmapunt tot “pro-memoriepost”.

Zo concreet als partijen zijn over hun uitgaven, zo vaag zijn ze over de bezuinigingen die de plannen geheel (VVD en CDA) of gedeeltelijk (PvdA) moeten dekken. De PvdA kwantificeert alleen het totaal aan bezuinigingen (4 miljard), en haalt nog eens 2 miljard weg bij de burger, waarschijnlijk door de belastingschijven niet of nauwelijks te indexeren voor inflatie. Dat zet de 'lastenverlichting' van 4 miljard gulden die de partij belooft in een ander daglicht. Per saldo zit er maar 2 miljard aan lastenverlichting in.

De sociaal-democraten berijden, met niet gespecificeerde bezuinigingen op defensie, een oud stokpaard. De VVD valt terug op de oude bezuinigingsfavoriet 'efficiencyverbetering', waarvan maar liefst 5,5 miljard gulden wordt verwacht. Het CDA 'scoort' met efficiency 3,95 miljard, waaronder 0,5 miljard bij de zorgsector. Van de 1,6 miljard die de christendemocraten met de ene hand aan de zorg geven, halen ze met de andere hand dus een derde weer terug. Dezelfde geef-en-neem-truc halen PvdA en CDA uit in de sociale zekerheid. Zo komt ieder van de drie vanzelf uit op financiering van de verkiezingsbeloften in het ontwerp-programma.

Maar wat als er ondanks een verwachte groei tegenvallers komen? Het CPB sluit niet uit dat fiscale aftrekposten en ontduiking de inkomsten met 3 miljard gulden drukken; een stijging van de rente van 6 naar 7 procent kost de staat 2 miljard gulden meer. En wat als het nieuwe kabinet, aangespoord door centrale-bankpresident Wellink, zich in Europees verband gedwongen ziet het begrotingstekort naar nul procent terug te brengen? Dat kost een miljard of negen extra. In dat geval blijft er van alle plannen niets meer over.

D66 komt later met de financiële verantwoording van het verkiezingsprogramma en die tijd heeft de partij ook wel nodig. Minister Borst (Volksgezondheid) is een dure lijsttrekker, blijkt uit de forse verhogingen die D66 wil voor de gezondsheidszorg (vergrijzing, wachtlijsten). Andere “financiële hoofdprioriteiten” zijn voor D66 onderwijs, economische structuurversterking, veiligheid (agenten) en de AOW. Het is aannemelijk dat D66 op deze punten niet onder wil doen voor de concurrentie. D66 wil daarnaast ook een “aanzienlijke” verhoging van de cultuuruitgaven, waarschijnlijk meer dan de PvdA. Net als CDA en VVD wil D66 het begrotingstekort naar 1 procent brengen, terwijl de lastenverlichting niet minder kan zijn dan die van de PvdA. Dat alles komt, volgens een zeer conservatieve schatting, neer op een verlanglijst van minimaal 15 miljard gulden.

De opbrengst van de economische groei is 5,75 miljard gulden, zodat voor 9,3 miljard gulden moet worden bezuinigd - niet veel minder dan de VVD. Maar waar PvdA, CDA en VVD alvast 1,5 miljard bezuinigen op de afdracht aan 'Europa', heeft de eigen minister Van Mierlo (Buitenlandse Zaken) in deze kwestie steeds aangedrongen op terughoudendheid. Zo zal D66 nog forsere bezuinigingen moeten plannen om de verkiezingsbeloften te financieren. Tenzij de partij alleen een gunstig economisch scenario laat doorrekenen. Het streven naar 3 procent duurzame economische groei is immers onder druk van minister Wijers (Economische Zaken) al in het programma opgenomen.