Staat kan werk Van Gogh claimen

AMSTERDAM, 24 OKT. Het schilderij Olijfbomen in berglandschap (1889) door Vincent van Gogh, dat in het bezit is van mevrouw John Hay Whitney in New York, is in de Tweede Wereldoorlog vrijwillig aan de Duitsers verkocht door S. van Deventer, de toenmalige directeur van het Museum Kröller-Müller in Otterlo. Dit blijkt uit een na de oorlog gedane aangifte van deze verkoop.

Alle transacties met de Duitsers zijn aan het begin van de oorlog door de Nederlandse regering in ballingschap onwettig verklaard. Vrijwillig aan de Duitsers verkochte goederen vervielen na de oorlog aan het rijk. Dit betekent dat het doek officieel eigendom is van de Nederlandse staat.

Van de naar Duitsland verkochte kunstwerken werd een groot deel na de oorlog niet teruggevonden, waaronder dit schilderij. Wanneer de verblijfplaats van een vermist kunstwerk dat in de oorlog vrijwillig werd verkocht alsnog bekend wordt, onderneemt de Inspectie Cultuurbezit van het ministerie van OCW stappen om het in Nederland terug te krijgen.

De Inspectie Cultuurbezit, op de hoogte gebracht van het oorlogsverleden van het schilderij van Van Gogh, reageert verrast: “Dat is een alleraardigste vondst”, aldus Charlotte van Rappard, hoofd van de Inspectie. Volgens haar zullen alle gegevens over de herkomst van het schilderij grondig worden nagegaan. Als alles klopt zal de huidige eigenaar worden benaderd: “Van de verkoop van het schilderij werd na de oorlog aangifte gedaan bij de Stichting Nederlands Kunstbezit. Als de gegevens op het aangifteformulier overeenkomen met de herkomst van het doek in New York, wordt het beschouwd als eigendom van de Staat der Nederlanden en zullen we proberen om het hier terug te krijgen.”

De assistente van de huidige eigenares van het schilderij, Nancy Little, zegt de zaak eerst te willen onderzoeken voor ze een reactie kan geven. Olijfbomen in een berglandschap, dat ook bekend staat onder de titel Olijfgaarde, was aan het begin van deze eeuw in het bezit van Jo van Gogh-Bonger. In 1905 kwam het in handen van een Duitse particulier, Carl Osthaus, die het in bruikleen gaf aan het Museum Folkwang in Essen. In 1937 kwam het weer op de markt.

Pagina 7: Van Gogh via Zwitserland naar VS

Niet bekend

Tijdens de oorlog hebben de Duitsers veel schilderijen van Van Gogh en van de Franse impressionisten, die door de nazi's als 'ontaard' werden beschouwd, verkocht aan de Zwitserse kunsthandelaar Theodor Fischer in Luzern. Ook werd veel 'ontaarde kunst' bij Fischer geruild tegen kunst die wel bij de nazi's in de smaak viel. Van de kunstwerken die door de Duitsers uit Nederland werden ontvreemd, zijn er op deze manier meer naar Zwitserland verhuisd. Door de Stichting Nederlands Kunstbezit die na de oorlog belast was met de opsporing en de recuperatie van de naar Duitsland verdwenen kunst, werd niet of nauwelijks aandacht besteed aan de schilderijen die via Duitsland in Zwitserland terecht waren gekomen.

Olijfbomen in berglandschap hoort tot het late, expressionistische werk van Van Gogh. Jan Hulsker noemt het doek in zijn boek Van Gogh en zijn weg (1985), waarin het staat afgebeeld onder nummer 1740, een 'coup de maître'. Volgens hem gaf Van Gogh niet alleen de typische gewrongen takkenwemeling van de bomen raak weer, 'maar door hun ritme te laten overslaan op de golvende aarde en het hevig bewogen silhouet van de bergen had hij aan het hele landschap een zeldzame dynamiek weten te verlenen.' De waarde van het doek wordt geschat op tenminste 60 miljoen gulden.