Solti over Solti

Sir Georg Solti: Memoirs. Alfred A. Knopf 244 blz. ƒ 61,-

Afgelopen dinsdag zou Sir Georg Solti 85 jaar zijn geworden. Die verjaardag zou zijn gevierd met de publicatie van zijn memoires. En bij het Chicago Symphony Orchestra, waarvan hij 22 jaar chef-dirigent was, zou hij die dag zijn duizendste concert hebben gedirigeerd in de pas vernieuwde en akoestisch verbeterde concertzaal. Na het souper en een nachtje slapen, zou Sir Georg Solti de volgende dag weer zijn opgestaan om met volle energie te beginnen aan de rest van zijn leven. Zijn agenda was immers gevuld met optredens tot na het jaar 2000.

Maar de afgelopen dinsdag verliep anders. Sir Georg Solti is dood en begraven, hij overleed anderhalve maand geleden in de nacht van 5 op 6 september in zijn slaap tijdens zijn vakantie in Antibes. Zijn 85ste verjaardag haalde hij niet, zijn duizendste concert in Chicago zou hij nooit dirigeren. Maar zijn memoires had hij af en die werden afgelopen dinsdag gepubliceerd.

Memoirs heet het boek eenvoudig in de Amerikaanse uitgave van Knopf. Maar de Engelse uitgave van Chatto and Windus heeft een betere titel: Solti on Solti. De onverbiddelijkheid in het ritme als vuistslagen die uit deze titel spreekt is tekenend voor de dirigent, die geen tegenspraak duldde. Na de necrologieën van de muziekcritici heeft Solti alsnog het laatste woord over zichzelf.

'De schreeuwende schedel', werd hij bij leven eens genoemd door een orkestlid. Na zijn dood hoort men bij het lezen van zijn boek Solti opnieuw vertellen en praten, met grote kracht en indringendheid, kortaf en verbeten, maar ook met de charme van eerlijkheid, zelfverzekerdheid en bescheidenheid, juist omdat het laatste vaak bruusk lijkt voorgewend. 'Ik weet niet hoe getalenteerd ik ben als dirigent, maar ik kan zonder aarzeling zeggen dat ik de beste repetitor ooit werd,' zegt Solti over zijn leerjaren bij de Opera van Boedapest. Wie zou hem durven tegenspreken?

Scherp en efficiënt, met markante anekdotes, meedogenloze observaties, priemende meningen en roerende 'second thoughts' schetst Solti een lang en gebeurtenisrijk muzikaal leven tegen de achtergrond van twee wereldoorlogen en de strijd tussen fascisme en communisme, die hij beide haat. Van georganiseerde religie moet hij niets hebben, over de diepgang van beschaving heeft hij geen illusies. Antisemitisme en rassenwaan ziet hij voortkomen uit honderden jaren van ingepeperde haat. 'Veel Europese joden waren er zelf mee geïnfecteerd, en ik herinner me beschaamd hoe blij ik als jongenman was wanneer mensen zeiden dat ik er niet joods uitzag.'

De memoires, die begonnen met een moeizame armelijke jeugd waaraan hij een angst voor geldgebrek en een weerzin tegen verspilling overhield, lopen uit op een tevreden terugblik, tegelijk een advies aan jonge dirigenten: als je talent hebt, vastbeslotenheid en geluk, kom je er uiteindelijk. Mijn motto is: 'Geef nooit op'.

Solti legt uit dat hij geen visueel geheugen heeft en hoe moeilijk daardoor dirigeren voor hem is. ' 'Laatst, toen ik Strauss' Also sprach Zarathustra bestudeerde, zei ik tegen mezelf 'Ik ken dit stuk niet, na vijftig jaar!' Ik was wanhopig.' ' Wel constateert Solti dat hij de laatste vijf, zes jaar meer vooruit is gegaan dan de voorgaande vijftig jaar: hij werkt beter, heeft een bredere visie, durft meer. Vroeger deed hij sommige dingen net als Mahler, Nikisch, Furtwängler of Toscanini, nu pas dirigeert hij op zijn eigen manier.

Hoewel de memoires eindigen met lange lijsten van zijn repertoire, presenteert Solti een agenda voor de rest van zijn leven. Hij heeft helaas nog te weinig gespeeld van Prokofjev en vooral van Sjostakowitsj, die voor hem wegens zijn banden met de communistische machthebbers verdacht was. Dan nog A survivor from Warsaw van Schönberg. Pelléas et Mélisande van Debussy heeft hij ook nog nooit gedirigeerd. Solti wordt steeds verbaasder over wat hij nog niet heeft gedaan: ook niet De houten prins van Bartók! De Johannes Passion van Bach zal hij in München nog op de plaat zetten.

Solti wil de al zo vaak door hem gedirigeerde Vijfde symfonie van Mahler weer oppakken. En de Zevende en ook de Negende van Mahler. En de onvoltooide Tiende symfonie, waarvan hij alleen het begin-Adagio heeft gedaan. Solti is niet tevreden met de uitvoeringsversie van Deryck Cook en wil komen tot een nieuwe versie, waarin hij elementen van andere uitvoeringsversies van de Tiende wil integreren, met nog een paar eigen ideeën. Dat moet gebeuren in de zomer van 1998.

Solti meende op zijn 85ste nog een heel leven voor zich te hebben. Zó krijgt een mooie dood alsnog een diepe tragiek.