Opstappen Zieleniec illustreert de diepe malaise in Praag

Het opstappen van Josef Zieleniec als minister van Buitenlandse Zaken en als vice-voorzitter van de regerende Burger-Democratische Partij ODS illustreert de diepgaande malaise in Praag. Het ooit zo trotse bouwwerk van premier Václav Klaus brokkelt af en het is nog maar een kwestie van tijd voor het instort.

ROTTERDAM, 24 OKT. Jarenlang heeft Václav Klaus, de grote Thatcherist in Oost-Europa, zich kunnen beroemen op mooie economische groeicijfers en een solide hervormingsproces. Dit jaar bleek dat in hoge mate op een illusie te berusten. De coupon-privatisering was geen werkelijke privatisering, maar had talrijke bedrijven in handen van een niet-hervormd en niet-hervormend management gelaten; als de werkloosheid laag was, dan alleen omdat er niet hervormd was; lonen waren sneller gestegen dan de productiviteit. Economische groeicijfers daalden en de begroting, jarenlang in evenwicht, begon opeens grote gaten te vertonen. De handelsbalans vertoonde tekorten en de Tsjechische kroon raakte in een vrije val.

Het was het eind van een sprookje en Václav Klaus viel pardoes uit zijn ivoren toren. De economische malaise leidde in de loop van dit jaar tot een algehele stemming van pessimisme en desillusie - een stemming die zo grondig doorzette dat bij een peiling deze maand een kwart van de ondervraagde Tsjechen zei het communisme terug te willen en dat 77 procent vond dat het communisme ook wel goede kantjes had. Nog maar 44 procent van de Tsjechen is tevreden met de ontwikkelingen sinds 1989; begin dit jaar was dat percentage nog 52. 43 procent vindt inmiddels dat het communisme “geen tragedie” was.

De rek is eruit. En de puf ook. De stemming van malaise en desillusie ondermijnt de regeringscoalitie van Klaus' Burger-Democratische Partij ODS, de christen-democratische KDU-CSL en de Burger-Democratische Alliantie ODA. De coalitie heeft sinds de verkiezingen van eind vorig jaar geen meerderheid in het parlement meer (want maar honderd van de tweehonderd zetels). Als er vandaag verkiezingen zouden worden gehouden, zou ze roemloos ten onder gaan: al sinds mei scoren de oppositionele sociaal-democraten in de peilingen hoger dan Klaus' ODS.

De sfeer in de coalitie wordt gekenmerkt door gekibbel en gekanker. De christen-democraten van Josef Lux speculeren al openlijk op vervroegde verkiezingen nog voor het eind van het jaar. De partijen worden het onderling steeds moeilijker eens en worden steeds stekeliger over en weer: er wordt met lusteloze compromissen nog slechts vastgehouden aan de macht. Vooral tussen ODA-chef Michael Zantovský en de christen-democraat Jozef Lux botert het niet meer. Zantovský, een ex-woordvoerder van president Havel en ex-ambassadeur in Washington, is in zijn verwijten vaak persoonlijk en beledigend en Klaus is niet meer in staat beiden te verzoenen. Hij heeft daar ook de ruimte niet meer voor: in zijn eigen partij staat Klaus bloot aan zware kritiek. De premier wordt ingehaald door zijn eeuwige arrogantie: jarenlang wist hij alles beter; nu zijn dan ook alle gemaakte fouten zijn fouten geweest.

Ook binnen de ODS zelf rommelt het. In september gooide Miroslav Macek, vice-voorzitter van de ODS, de knuppel in het hoenderhok met een kritisch - zelfs vernietigend - rapport over de partij onder de alles zeggende titel 'Vertrouwenscrisis'. Hij hekelde Klaus om zijn “bezetenheid bij de jacht op succes”, om het “bagatelliseren en verzwijgen van problemen” en om het “wekken van onrealistische verwachtingen”. Macek constateerde dat het corrigeren van in het verleden gemaakte fouten de economische groei zal vertragen en het aantal werklozen zal opdrijven. “Als we doen wat nodig is, verliezen we de volgende verkiezingen. Als we het niet doen, verliezen we nog vele jaren lang de verkiezingen”, zo constateerde hij.

Eind september slaagde Klaus er nog in een evenwichtige begroting voor 1998 door het parlement te loodsen. Maar de barsten in de coalitie en zijn eigen ODS blijven en worden zelfs breder. Vice-premier Lux eiste op 27 september “een ander beleid of een andere regering”. Het beleid, aldus Lux, moet meer worden gericht op “een sociale markteconomie” (waarvan Klaus niets wil weten). Begin oktober werd Klaus door het bestuur van zijn eigen ODS gehekeld: hij moet opstappen als de prestaties niet verbeteren.

Het aftreden van Josef Zieleniec, gisteren, verrastte dus niet werkelijk: de ODS verkeert in een diepe crisis. Zieleniec is een wat saaie en publiciteitsschuwe man die altijd in de schaduw van Václav Klaus heeft geopereerd maar die als intellectueel in de ODS wel degelijk een rol van betekenis heeft gespeeld. Hij is mede-oprichter van de ODS en staat bekend als 'de Peetvader' van de partij. Hij was de man die eerder dit jaar een principiële discussie in de partij op gang wilde brengen na de verkiezingsnederlaag van eind vorig jaar. Klaus stak daar echter een stokje voor. Het is dat gebrek aan openheid en die onwil de problemen daadwerkelijk in een democratisch debat aan te pakken die de minister tot opstappen hebben gebracht. En die beslissing kon voor Klaus wel eens het begin van het eind worden.