Nijver bouwen aan de kust

Hans Fuchs: Nieuw IJmuiden. Wonen tussen duinen en Noordzeekanaal.

Schuyt & Co, ƒ 39,50

Wederopbouwarchitectuur mag zich niet in een grote belangstelling verheugen. De aandacht in literatuur en tentoonstellingen concentreert zich op de Hollandse Renaissance, de negentiende-eeuwse neo-stijlen, de vroegmoderne architectuur rond 1900 en haar vooroorlogse uitvloeisels; het expressionisme van de Amsterdamse School en het rationalisme van het Nieuwe Bouwen. Een tentoonstelling in de Beurs van Berlage in 1995 was bedoeld als eerherstel, maar werkte contraproductief. De expositie bracht nog eens in herinnering hoezeer wederopbouwarchitectuur synoniem is met rechtlijnig, uniform, sober en goedkoop.

Het gebrek aan belangstelling voor wederopbouwarchitectuur is niet helemaal terecht. Al is het maar omdat een groot deel van Nederland ermee is volgebouwd. IJmuiden is een van de talloze plaatsen in Nederland waarvan het bouwkundig aanzicht grotendeels bepaald wordt door de naoorlogse architectuur en stedebouwkundige opvattingen. In Nieuw IJmuiden, wonen tussen duinen en Noordzee beschrijft Hans Fuchs de bouwkundige geschiedenis van deze kustplaats.

In 1865 werd het Noordzeekanaal geopend, dat Amsterdam met de Noordzee verbond. IJmuiden ontstond op de plek waar het kanaal uitmondt in de zee. Door de gunstige ligging groeide het snel uit tot vissersdorp en havenplaats van belang. De groei zette na 1900 door, waarbij de vestiging van Hoogovens aan de overkant van het kanaal een belangrijke rol speelde. In 1940 woonden er ruim vijfentwintigduizend inwoners; in driekwart eeuw had IJmuiden zich ontwikkeld van nederzetting van kanaalarbeiders tot een grote, op de industrie georiënteerde gemeenschap.

De Tweede Wereldoorlog zorgde voor een reverse of fortunes. Uit strategisch oogpunt sloopte de Duitse bezetter een groot deel van de woningen in de kuststrook. Fuchs neemt, sans rancune, in een inventaris van de belangwekkende gebouwen in IJmuiden ook de Duitse bunkers, batterijen en antitankmuren op. Na 1945 ontwierpen W.M. Dudok, W. van Tijen en H.A. Maaskant een wederopbouw- en uitbreidingsplan voor de gemeente Velsen, waartoe IJmuiden behoort. Hun betrokkenheid bij verschillende andere wederopbouwprojecten in Nederland maakt IJmuiden exemplarisch voor de Nederlandse bouwkundige en stedebouwkundige opvattingen na 1945.

Dudok, eerder stadsarchitect van Hilversum en na 1945 ook betrokken bij de stadsuitbreiding van Den Haag, ontwierp het wederopbouwplan voor IJmuiden. In tegenstelling tot de verscheidenheid van de vooroorlogse architectuur, gebouwd door particulieren en eigenbouwers, werd de naoorlogse architectuur getypeerd door een grote mate van uniformiteit. Zelfs van de tegenstellingen tussen de modernen en gematigd-modernen, die de gemoederen in de jaren dertig hadden beroerd, is in IJmuiden niets zichtbaar.

Opmerkelijk, want Dudoks uitbreidingsplan werd ingevuld door verschillende architecten. Fuchs toont overtuigend aan dat de uniformiteit voortkwam uit Dudoks streven naar homogeniteit en strakke supervisie. Zo keurde hij een ontwerp van de Rotterdamse architecten Van der Broek en Bakema af omdat het te modern voor de omgeving zou zijn. Uiteindelijk werden de grote glaspartijen en het platte dak vervangen door een gesloten voorgevel en een zadelzak met rode dakpannen.

Voor een rapport van de plaatselijke monumentencommissie is Nieuw IJmuiden, wonen tussen duinen en Noordzee grafisch opmerkelijk goed verzorgd. Het bevat ook mooie foto's, waarin de geest van de troosteloze jaren vijftig haarscherp is vastgelegd. Maar het is ook voor het overige bepaald geen ambtelijk stuk: het tekstgedeelte is inhoudelijk en helder. Fuchs beschikt over een gedegen algemene architectuurhistorische kennis en is daarbij goed op de hoogte van de specifieke bouwkundige geschiedenis van IJmuiden.