Het honingraatblik

Het conservenblik heeft sedert mensenheugenis zijn vaste vorm. Ooit helemaal glad, maar al heel lang met ribbeltjes over de breedte, voor de stevigheid. De can of spinach die Popeye the Sailorman vanaf de jaren dertig steevast aan de lippen zet als de nood aan de man komt is nog altijd dezelfde. Maar daar komt nu snel verandering in.

Dat is te danken aan een toevalstreffer, een typisch geval van serendipiteit in het laboratorium van de Duitse fysicus professor dr. Frank Mirtsch eind jaren zeventig. Op de Technische Fachhochschule in Berlijn probeerde hij bij een proef excessieve druk uit te oefenen op een blikken cylinder, die van binnen was gewapend met stalen ringen. Waar geen bewapening zat nam het blik een regelmatig patroon van vierhoekige deuken aan. Juist de regelmatigheid van dat patroon van gehoekte butsen verwonderde Mirtsch, temeer omdat het gedeformeerde metaal er niet zwakker, maar sterker op was geworden. Het was alsof het blik zich vermande in die rijen vierkantjes om maximale tegenwicht te bieden aan de kracht die van buiten op hem werd uitgeoefend. Dat fenomeen was overigens niet helemaal onbekend, zo vertelde Mirtsch vorig jaar het blad Intermediair. Al in de jaren dertig was al eens opgemerkt dat een duikboot, die te diep onder water was gegaan aan de te hoge druk dergelijke reeksen gebutste structuren op de metalen huid had opgelopen.

De ontdekking van Mirtsch leidde echter een reeks experimenten in. Vraag was bijvoorbeeld of het blik geen vier-, maar zeshoekige vormen zou hebben aangenomen als die stralen ringen aan de binnenkant dat niet hadden belet. In de natuurkunde is immers bekend dat een zeshoekige structuur, zoals die in een honingraat, nog sterker is dan een vierhoekige. Als een conservenblik vooraf zo'n honingraatstructuur wordt aangemeten, zou hij ook aan stevigheid winnen, luidde de hypothese. En als dat te bewijzen was, zou dan een even sterk blik uit aanmerkelijk minder metaal kunnen worden vervaardigd?

Het aanbrengen van een structuur op een blik was niet nieuw. Zoals gemeld is het al heel lang gebruik om een blik met ribbeltjes te voren, zoals dat heet. Die voren blijven vaak onopgemerkt omdat ze achter het etiket zitten. De theorie achter het voren is even inventief als simpel. Hoe beter de verdeling van het materiaal, hoe steviger de verpakking. Ook het stansen van een patroon in het blik gebeurde vaker, maar het blik werd er niet wezenlijk sterker van.

Blik bestaat uit staal waarop een dun laagje tin is aangebracht. De fabrikant van blikken verpakkingsmateriaal is veel geld kwijt aan die twee grondstoffen. Mocht op de grondstofprijs een forse besparing te behalen zijn door het reduceren van enkele honderdsten millimeters op de wanddikte - met behoud van materiaaleigenschappen en stevigheid - is dat de fabrikant meer dan welkom. Mirtsch en zijn onderzoekers hebben zich dan ook van meet af aan kunnen verheugen in grote belangstelling van de industrie.

Er werd een ontwikkelingscontract overeengekomen met Impress Metal Packaging - sinds mei dit jaar ook de nieuwe naam van het vroegere Thomassen en Drijver-Verblifa NV in Deventer - en de firma Krupp om de techniek van het maken van een honingraatblik verder te ontwikkelen. Er werd ook gekeken naar marktpotentieel en de mate van geschiktheid voor massaproductie. Speciale door Krupp ontwikkelde 'pilot machines' werden gebouwd om de eerste honderden blikjes te maken. Het blik van de toekomst vergde overigens geen radicaal ander productieproces. Uit metalen platen worden stroken geknipt, afhankelijk van het gewenste formaat. Daarna wordt de romp gelast om het blik zijn cylindervorm te geven. Die lasnaad krijgt nog een speciale behandeling en vervolgens wordt het blik met hoge snelheid tegen een rol gedrukt die het uiteindelijk zijn honingraatvorm geeft.

Het nieuwe product werd Hexacan gedoopt, verwijzend naar de ingeblikte hexagrammen. Het behaalde vorig jaar al een aantal prijzen, zoals de titel Can of the Year, maar het was nog lang niet klaar voor de markt. Probleem was bijvoorbeeld dat bij het maken van het blik zowel op binnen- als buitenkant grote kracht wordt uitgeoefend, waardoor de speciale laklaag op de binnenkant kon worden beschadigd. Die laklaag heeft de uiterst belangrijke taak corrosie te voorkomen. Het is met de fine-tuning van de Hexacan nog niet helemaal gedaan. Mondjesmaat worden de eerste blikken geleverd aan de afnemers, maar nog niet in alle maten. Toch verwacht Evert van de Weg van Impress Metal Packaging in Deventer, dat de eerste Hexacans nog voor het eind van het jaar op de schappen van de supermarkt te vinden zijn.

Een van de problemen die op de valreep nog moesten worden overwonnen was dat op het honingraatblik geen papieren etiket te plakken was, hetgeen vooral vervelend is voor producten die veel informatie aan de buitenkant noodzakelijk maken. Het etiketteren gaat inmiddels prima, meldt Van de Weg, ook met transparante kunsttof etiketten. Dat laatste geeft een prachtig effect in combinatie met het honingraatoppervlak van het blik.

Impress Metal Packaging blijkt inmiddels - zo komt uit consumentenonderzoek naar voren - niet alleen winst te hebben geboekt bij beperking van de grondstoffen. De klant vindt het ook erg prettig door de nieuwe vorm een goede grip op het blik te hebben. Hij vindt het bovendien mooier, vooral door de nieuwe decoratiemogelijkheden.

Het honingraatblik kan 10 tot 15 procent lichter worden dan het conventionele. Dat scheelt de fabrikant kosten, maar het milieu ook veel afval. Alleen in Nederland al worden jaarlijks 1,4 miljard blikken voor voedingsmiddelen geproduceerd. Dat is nog niks bij landen als Frankrijk en Duitsland, die met respectievelijk 4,72 en 4,43 miljard de boventoon in Europa voeren.