Brief van een wereldverbeteraar

David Gelernter: Drawing Life. Uitg. The Free Press, New York 1997. Prijs ƒ 52,90

Als het gaat zoals destijds is aangekondigd zal de Unabomber nog dit jaar terecht staan. Omdat er veel mensen zijn die de verdachte niet als een gewone misdadiger beschouwen maar hem culturele en filosofische bedoelingen toeschrijven zal het waarschijnlijk geen gebruikelijk proces worden. Onder de naam Unabomber kent men de man die ervan overtuigd is dat de beschaving door een overmaat aan techniek en wetenschap op het verkeerde pad is geraakt. Om de mensheid te helpen, verstuurde hij bombrieven aan geleerden die hij aan de neergang medeplichtig acht. Drie hebben het niet overleefd. Een andere, David Gelernter, hoogleraar in een onderdeel van de computerkunde, schrijver en schilder, had geluk. Hij heeft het er levend van afgebracht. Op 24 juni kreeg hij over de post een pakje dat ontplofte toen hij het opende. Zwaar gewond werd hij naar het ziekenhuis gebracht. Zijn rechterhand was praktisch verwoest, zijn rechteroog werd als verloren beschouwd. Maar hij gaf het niet op, en dankzij de doktoren en zijn eigen ongebruikelijke moed en taaiheid is hij in zoverre hersteld dat hij weer college geeft, schildert en schrijft. Drawing Life, Surviving the Unabomber heet zijn boek dat onlangs is verschenen.

Het is een meeslepend boek, omdat het nauwkeurig en koelbloedig verslag geeft van wat een bom in een lichaam kan aanrichten, hoe dan het herstel verloopt terwijl de patiënt het gevecht tot het behoud van zijn hoop levert. Parallel daaraan houdt Gelernter een requisitoir tegen de samenleving die een Unabomber en andere terroristen heeft voorgebracht en er dan in slaagt, die niet als gewone misdadigers maar als ontspoorde idealisten te behandelen. Dat deel van zijn boek ontwikkelt zich tot een geharnaste cultuurkritiek. Tenslotte schrijft Gelernter in een snijdende stijl, uitdagend, tergend voor degenen die hij als de vijand van het fatsoen beschouwt (en dat zijn voor hem de meesten).

Waarom geschreven over een boek waarin op het eerste gezicht vooral Amerikaanse verhoudingen worden behandeld? Omdat het vaak uitnodigt tot een vergelijking met de Nederlandse culturele geschiedenis van de afgelopen dertig tot veertig jaar. Voor Gelernter is de neergang begonnen bij de culturele revolutie van de jaren zestig. (In Nederland wordt weleens gedacht dat wij daarvoor de voorhoede hebben geleverd, zoniet het wereldmonopolie hebben, maar in de Verenigde Staten is deze beweging eerder begonnen, en heeft op een niet zo verschillende manier even hard huisgehouden). Degenen die hij 'de intellectuelen' noemt, hebben toen de macht van de oude élite overgenomen. Blijvende gevolgen: de druk van de politieke correctheid, de afkeer van het morele oordeel, verwaarlozing van de traditionele opvoeding, het exces van de tolerantie en de slachtoffercultuur die het slachtoffer axiomatisch beschouwt als de superieure mens en niet als iemand die aanspraak maakt op redelijke hulp en verder niets.

Drawing Life is niet het eerste boek dat dit ingewikkeld en nog altijd aanwezig vraagstuk behandelt. Arthur Schlesinger met zijn Disuniting of America, Allan Bloom's The Closing of the American Mind en The Culture of Complaint van Robert Hughes horen tot hetzelfde genre: de backlash in de cultuurkritiek. Gelernter is de praktische uitzondering omdat hij bijna lijfelijk is gesneuveld aan het front waar de radikalinski's hun opdracht zo streng opvatten dat ze anoniem bommen aan behoorlijke mensen versturen. Tot zijn verbazing en verbittering ziet hij dan dat de Unabomber door 'de intellectuelen' niet als een gewone misdadiger wordt beschouwd maar een 'geniale krankzinnige' wordt genoemd.

Jammer genoeg is dit boek, doordat het voortdurend aan Amerikaanse omstandigheden refereert, niet geschikt om te vertalen. Maar weer doet het je verlangen naar een nieuwe kritische behandeling van onze culturele revolutie en wat daarvan nu in het dagelijks leven aanwezig is. We hebben de boeken van Hans Righart, James Kennedy en Herman Vuijsje. Stuk voor stuk bijdragen die we niet willen missen. Maar het is lang niet voldoende. De 'Nederlandse situatie' van nu, van de discussie over euthanasie en het nationale drugsbeleid tot de stand van het Nederlandse onderwijs, kan niet worden begrepen zonder kennis van de jaren zestig en de lijnen die van daar af nu bijna veertig jaar verder zijn getrokken. Het boek van Gelernter is een uitnodiging om voor Nederland dit werk voort te zetten.