'We zeggen te snel: laten we Washington bellen'; Europees Commissaris Bonino over humanitaire rampen

De Europese Unie heeft het grootste budget voor humanitaire hulp ter wereld. Maar zonder buitenlands beleid blijft de EU een machteloze politieke dwerg, waarschuwt de Europees commissaris voor Humanitair Beleid.

BRUSSEL, 23 OKT. In niets lijkt Emma Bonino op het vooroordeel dat je van een Europees Commissaris kunt hebben. Geen middelbare man in grijs pak, maar een energieke dame in spijkerbroek. Geen diplomatieke taal, maar duidelijke en soms scherpe woorden. De Verenigde Staten werden begin dit jaar beticht van “salondiplomatie” in de crisis in Midden-Afrika. De internationale gemeenschap kreeg het verwijt honderdduizenden vluchtelingen in de steek te laten, door geen interventiemacht te sturen naar wat toen nog Zaïre heette. De Verenigde Naties werd deze maand ongeloofwaardigheid verweten, omdat te veel aandacht gaat naar interne hervormingen. “Waarom zouden we de Veiligheidsraad uitbreiden als die nu al niet werkt?”

Drie weken geleden werd Bonino enkele uren gevangen gehouden door de streng islamitische Talibaan in Afghanistan - ook al weinig commissaris-achtig. “Hoor eens, ontwikkelingsbeleid vindt niet plaats in Florence”, verdedigt ze zich. Het was overigens niet de eerste keer dat Bonino werd vastgehouden. In Italië werd ze in de jaren zeventig drie weken opgesloten wegens hulp bij abortus en in de Verenigde Staten werd ze ooit aangehouden na het uitdelen van steriele naalden aan verslaafden.

Over de aanhouding in Afghanistan praat ze bijna laconiek. “Een misverstand. De agenten die ons aanhielden spraken geen Engels en konden ons niet duidelijk maken wat ze wilden. Daarom werden ze zenuwachtig en begonnen met kalasjnikovs te zwaaien.” Bonino bracht in Kabul een bezoek aan een ziekenhuis, vergezeld door journalisten die er Afghaanse vrouwen filmden. Ze werden aangehouden omdat het verbod om mensen te filmen zou zijn overtreden. Een beoordelingsfout? “Niemand had de journalisten verboden naar binnen te gaan, ze hebben heus niet de deur ingetrapt. Toen hun gevraagd werd te stoppen met filmen, deden ze dat. Daarop kwam de politie die hen wilde meenemen. Maar ik heb me niet laten scheiden van de delegatie, dat is niet mijn stijl.”

Critici zagen in haar arrestatie een publiciteitsstunt of ze zeiden dat de reis te weinig was voorbereid. Verontwaardigd reageert Bonino dat de voorbereiding meer dan een jaar heeft geduurd. “Ik stond niet 's ochtends op en dacht: kom, laat ik eens naar Kabul gaan.” Ze vertelt dat vorig jaar september, toen de Talibaan aan de macht kwam en voor vrouwen zeer discriminerende maatregelen afkondigde, de vijf vrouwelijke Eurocommissarissen het initiatief namen voor een veroordeling. Daarna besloot Bonino af te reizen, om ter plekke de situatie aan te klagen en te zien wat er gebeurt. Om de aandacht te blijven richten op Afghanistan, ijvert ze ervoor dat wereldvrouwendag volgend jaar in het teken staat van “onze zusters in Kabul”.

De 49-jarige, kettingrokende Bonino heeft als lid van de Italiaanse Radicale Partij een turbulent verleden van hongerstakingen en campagnes tegen discriminatie van vrouwen en tegen honger in de wereld. Toen ze in 1994 werd voorgedragen voor de Europese Commissie, was Consumentenbeleid de portefeuille die commissievoozitter Jacques Santer in gedachte had. Onaanvaardbaar voor een commissaris uit Italië, “de derde nettobetaler in de Unie”. Bonino wist ook Humanitair Beleid te krijgen, eigenlijk bedoeld voor haar Spaanse collega Manuel Marin. Toen Noorwegen afhaakte als EU-lid, kreeg ze bovendien de portefeuille Visserij.

In Bonino's Brusselse kantoor hangen ludieke posters van de Radicale Partij, maar ook foto's van de commissaris die aan boord van een vissersboot wordt getakeld of omringd wordt door vluchtelingen in een kamp in Thailand. Van haar drie portefeuilles had ze de meeste ervaring met humanitair beleid, nu heeft ze er de minste tijd voor. “Ik had gedacht, nogal naïef, dat ik mijn tijd gelijk kon verdelen.” Aanvankelijk ging veel aandacht naar visserij, onder andere wegens een visoorlog met Canada. Momenteel steekt ze de meeste tijd in het nieuwe directoraat-generaal voor consumentenbeleid en volksgezondheid, opgericht in de nasleep van de gekkekoeienziekte. De oprichting van dit directoraat werd gezien als een tegenslag voor Landbouwcommissaris Fischler en een machtsversterking voor Bonino.

“Voor reizen heb ik eigenlijk geen tijd. Dus dat doe ik in weekends of vakanties.” Een vijftiental reizen maakte Bonino. Ze vindt het belangrijk om de situatie ter plekke te beoordelen en ontwikkelingswerkers te steunen, maar ook om de aandacht van de Europeanen er op te vestigen dat de EU het grootste budget voor humanitair beleid ter wereld heeft (1,5 miljard gulden in 1996). “De belastingbetaler moet weten waar zijn geld terecht komt - dat de EU meer is dan melk en de euro.”

De Europese Unie mag het meeste geld uittrekken, zo lang humanitaire hulp niet gepaard gaat met politiek beleid blijft het symptoombestrijding. “Het is een schande dat we geen gezamenlijk beleid hebben. Unanimiteit is er nooit.” Maar is een Europees buitenlands beleid wel mogelijk, gezien de uiteenlopende belangen? “Belangen op het gebied van landbouw zijn ook verschillend en daar wordt wel gestemd met gekwalificeerde meerderheid. De unanimiteitsregel voor buitenlands beleid moet afgeschaft.” Ze is optimistisch over de kans van slagen. “Meer en meer realiseren we ons in Europa dat een lidstaat niet in zijn eentje internationaal kan optreden. Als er een regio in crisis is, wordt gezegd: laten we Washington bellen.” Zelf levert ze regelmatig kritiek op de Verenigde Staten. “Maar zij hébben tenminste een beleid. Wij hebben niet eens iets om te kritiseren.”

Humanitaire hulp kan ook gebruikt worden als excuus om geen politiek beleid te voeren, geeft Bonino toe. “Daarom moeten we onze stem laten horen. Humanitaire hulpverleners zijn brandweerlui. Wij kunnen niet de brandstichters straffen, maar we kunnen wel veroordelen wat we zien: wie de agressor was, of er in vluchtelingenkampen gewapende mensen zijn.” Mensenrechten moeten centraal staan in het Europese humanitair beleid, vindt Bonino. “Ik ben niet zo naïef om te denken dat er geen geopolitieke belangen spelen of economische belangen als olie en diamant. Maar ik wil dat mensenrechten en democratie ten minste even zwaar meetellen. Europa is nog onvoldoende bereid voor mensenrechten te betalen.” Tot waar kan de EU gaan met hulp aan een land waar mensenrechten worden geschonden? “Noodhulp moeten we altijd geven, mits ze direct naar de slachtoffers gaat, zoals in Afghanistan. Hulp die via de regering wordt verleend kan worden opgeschort, zoals in Nigeria.”

Haar directe optreden, erkent ze onmiddellijk, wortelt in haar verleden bij de kleine Radicale Partij die onder meer opzien baarde door pornokoningin La Cicciolina naar het parlement af te vaardigen om zo meer stemmen te trekken. Nu is Bonino waarschijnlijk de meest invloedrijke radicaal in Europa. Maar die titel moet je niet overdrijven, lacht ze. “In Italië betekent radicaal niet extremistisch maar liberaal - op gebied van economie én mensenrechten. Mijn doel hier is duidelijk te maken dat mensenrechten niet alleen goed zijn voor een mooie verklaring op zondagochtend, maar de hele week moeten meetellen.”