Stephan Kröger: gek of doortrapt?

Justitie wist zich geen raad met de onlangs uit een tbs-kliniek ontsnapte crimineel Stephan Kröger. Moest hij in aamerking komen voor tbs, of simuleerde hij psychische problemen en was hij bezig zijn ontsnapping voor te bereiden?

ROTTERDAM, 23 OKT. Behalve in Nederland worden ook in Duitsland de justitële autoriteiten die betrokken waren bij de veroordeling van Stephan Kröger extra bewaakt, sinds hij samen met een handlanger, Johannes van Tamelen, ontsnapte uit de Groningse tbs-kliniek Van Mesdag. Kröger moet in Nederland een straf uitzitten van 15 jaar wegens de gijzeling van de landmachtkolonel Van der Kieft, in 1989, die bij zijn bevrijding door een politiekogel om het leven kwam. Daarna wacht hem nog een levenslange gevangenisstraf in Duitsland voor de roofmoord op een zeventigjarige advocaat in Braunschweig, enkele maanden voor de gijzeling. De advocaat werd na te zijn beroofd opgesloten in een houten kist, vervolgens stak Kröger zijn huis in brand. De advocaat overleed later aan zijn verwondingen. Kröger zou in augustus 2000 uitgeleverd worden aan Duitsland.

De 41-jarige Kröger - signalement volgens het Landeskriminalamt Niedersachsen: 1.96, lang, blond haar, groen-blauwe ogen en een gebogen neus - heeft zowel ten tijde van zijn veroordeling als kortgeleden wraak gezworen op politie en justitie. Dreigementen worden door politie en justitie vaak met een korreltje zout genomen. Maar vanwege Krögers zeer gewelddadige verleden en het feit dat hij niets meer te verliezen heeft, aangezien hem in Duitsland nog levenslang wacht, nemen politie en justitie deze dreigementen nu wel zeer serieus. Zijn advocaat ontkent overigens dat Kröger dreigementen heeft geuit. Over het onderzoek en de veiligheidsmaatregelen wordt voorlopig geen enkele mededeling gedaan door het openbaar ministerie, zo meldt een woordvoerder.

Kröger werd in 1990 in hoger beroep veroordeeld tot 15 jaar gevangenisstraf, zonder terbeschikkingstelling (tbs), een door de rechter opgelegde psychiatrische behandeling. Het Pieter Baancentrum achtte hem weliswaar 'verminderd toerekeningsvatbaar', maar adviseerde geen tbs. Aangezien Kröger als 'extreem-vluchtgevaarlijk' gold, kwam hij na een aantal keren van isoleercel naar isoleercel in verschillende gevangenissen te zijn verplaatst, terecht in de Tijdelijke Extra Beveiligde Inrichting (TEBI) in Vught. In dit - inmiddels permanente - afgesloten onderdeel van het gevangeniscomplex Nieuw-Vosseveld zitten de 35 meest (vlucht-)gevaarlijke gedetineerden in Nederland.

In december 1995 ging Kröger in hongerstaking uit protest tegen het buitengwoon strenge regime in de TEBI. Tegelijkertijd spande zijn advocaat P. Bakker Schut een kort geding aan tegen de staat om overplaatsing naar een tbs-kliniek af te dwingen. Volgens advocaat Bakker Schut waren de klachten van zijn cliënt over het EBI-regime oprecht. “Kröger is een specifieke persoonlijkheid. Híj kon er met name niet tegen. Hij ging er op grond van zijn persoonlijkheidsstructuur aan kapot.” Eerder zei EBI-directeur P. Koehorst echter dat Kröger zijn hongerstaking heeft gebruikt als chantagemiddel om uit de inrichting te komen. “Hij is een zeer berekenende, uiterst gevaarlijke pyschopaat”, zegt Koehorst. “In feite is hij anderhalf jaar geleden al begonnen met zijn ontsnapping.” Pas toen Kröger in levensgevaar kwam te verkeren omdat hij was gestopt met drinken, werd hij overgeplaatst: eerst naar de Bijlmerbajes, vervolgens naar het Penintitair ziekenhuis in Scheveningen.

Voordat het tot een uitspraak in het kort geding over overplaatsing kwam, besloot Sorgdrager al Kröger ter observatie op te laten nemen in de Van Mesdagkliniek. Advocaat Bakker Schut: “Zo haalde ze de angel uit het kort geding.” Waarom Sorgdrager deze beslissing nam, is nog onduidelijk. Mogelijk speelde een rol dat op dat moment een felle maatschappelijke discussie woedde over het vermeende 'inhumane' regime in de TEBI. Sorgdrager kon zich geen dode gevangene in de inrichting permiteren. De kans dat Kröger opnieuw in hongerstaking zou gaan, als hij zou worden teruggestuurd, was niet ondenkbeeldig.

Er lagen verschillende rapporten op tafel over Kröger met tegenstrijdige adviezen. Met haar besluit volgde Sorgdrager het advies van de ambtelijke commissie Geestelijk Gestoorde Gedetineerden, het Pieter Baan Centrum,districtspsychiater Van Leeuwen in Maastricht en de districtspsyciater van de gevangenis in Scheveningen. Het Meyers Instituut, dat bepaalt in welke tbs-instelling een patiënt wordt geplaatst, en de Forensische Observatie en Begeleidingsafdeling (FOBA) van de Bijlmergevangenis, waren van mening dat Kröger gewoon in de TEBI moest blijven.

Het Pieter Baan Centrum rapporteerde in januari 1990 dat isolatie voor Kröger, gezien zijn “extreme behoefte aan zelfreflectie door middel van de ander” voor hem “psychisch moeilijker en bedreigender (is) dan voor de gemiddelde gedetineerde.” Het centrum stelde: “Een 'intensive-care'-situatie die structuur biedt met een beheerst aanbod van contacten (is) de meest gunstige omgeving.”

Alleen de Van Mesdagkliniek beschikt over zo'n, streng beveiligde, intensive care-afdeling. Overplaatsing zou bij gebrek aan een veroordeling van de rechter tot tbs alleen mogelijk zijn op grond van artikel 120 van het zogeheten 'Gevangenisregelement'. Dit artikel staat overplaatsing toe als ernstig psychisch lijden het verder uitzitten van de straf in een gevangenis onmogelijk maakt. Het betekent niet dat iemand alsnog tot tbs wordt veroordeeld. De tijd die wordt doorgebracht in een kliniek geldt gewoon als onderdeel van de gevangenisstraf. Een artikel 120-regeling voor Kröger werd in 1992 ook geadviseerd door A.M.H. van Leeuwen, districtspsychiater in Maastricht.

Het Meijers Instituut, een selectie-instituut voor tbs-patiënten, oordeelde daarentegen negatief. Motief: Kröger zou na afloop van zijn detentie in Nederland worden teruggestuurd naar Duitsland. Omdat hem daar naar verwachting toch weer levenslang en isolatie boven het hoofd zou hangen, leek een behandeling in een tbs-kliniek hier zinloos te zijn.

Tijdens de hongerstaking van Kröger waren de meningen nog steeds verdeeld. De FOBA in de Bijlmerbajes, waar Kröger een week voor observatie heeft gezeten, was van mening dat hij gewoon terug naar de TEBI kon, aldus een betrokkene. De districtspsychiater in Den Haag, verbonden aan het penintitair ziekenhuis waar Kröger vervolgens naartoe ging, oordeelde daarentegen dat overplaatsing naar een tbs-kliniek gewenst was. Met deze tegenstrijdige rapporten in de hand, terwijl Kröger in levensgevaar verkeerde en zijn raadsman een kort geding had aangespannen, heeft Sorgdrager uiteindelijk de knoop doorgehakt. Kröger was de eerste gedetineerde uit een extra beveiligde inrichting die op grond van artikel 120 vanuit een Extra Beveiligde Inrichting werd overgeplaatst naar een tbs-kliniek.

In de Van Mesdagkliniek zat Kröger aanvankelijk op de zwaarbeveiligde Very Intensive Care-afdeling. Wegens 'goed gedrag' werd hij echter overgeplaatst naar een afdeling met een aanzienlijk minder streng regime. Vandaar kon hij ontsnappen. Dit was niet de eerste keer. Al in 1989 keerde hij tijdens een weekendverlof niet terug in het huis van bewaring in Celle te Duitsland, waar hij onder een licht regime vastzat voor drugshandel.

Uit dagelijkse rapportages van het personeel van de Van Mesdagkliniek zou blijken dat Kröger zich het afgelopen jaar zo goed gedroeg dat hij overgeplaats kon worden van de Very Intensive Care-afdeling (VIC) naar de Intensive Care-afdeling. Dit zegt een medewerker van justitie, bekend met de kliniek. Op deze laatste afdeling hebben de bewoners meer bewegingsvrijheid en kunnen zij zonder begeleiding van de ene afdeling naar de andere lopen.

Nog geen jaar geleden heeft Kröger het leven van een personeelslid van de Mesdagkliniek gered, zegt de justitie-medewerker. Hij was samen met een mede-patiënt op de arbeidstherapie, toen deze inhakte op een sociotherapeute en trachtte haar te vermoorden. Kröger is tussen beiden gesprongen en overmeesterde de man. Dat hij het leven redde van een personeelslid, heeft er mede toe geleid dat hij overgeplaats is, aldus de medewerker van justitie.

Een hoge ambtenaar bij Justitie meent evenwel dat het personeel en de leiding van de Van Mesdag-kliniek zich door Kröger in de luren hebben laten leggen. Waar hij tijdens zijn proces in de gevangenis nog ernstige bedreigingen uitte aan het adres van de gevangenisleiding, toonde hij zich in de Groningse kliniek plotseling zeer meegaand. Zo probeerde hij overgeplaatst te worden naar een minder goed beveiligd deel van de kliniek, aldus de ambtenaar.

Kröger is nog altijd spoorloos. De Duitse politie vreest dat hij terug zal keren naar zijn voormalige woonplaats Hannover, waar hij nog altijd mensen kent in het drugscircuit. In Nederland zeggen veel ooggetuigen hem gezien te hebben, op telkens andere plekken in het land.